مسجدی در مرکز شهر

مسجد جامع شهر اردستان در مرکز محله‌ای به نام «محال» قرار گرفته است. این محله یکی از قدیمی‌ترین محلات شهر اردستان است. البته مسجد جامع درواقع، جزئی از مجموعه‌ای است که علاوه‌بر مسجد، مدرسه حاج‌حسین نورالدین، حمام پایین مسجد جامع، حسینیه، آب انبار، کاروانسرا و بازارچه را در خود جای داده است. در این‌جا هم هوشمندی معماری اسلامی و ایرانی را می‌توان دید. مسجد جامع در مرکزیت تمام کارکردهای زیستی مردم محله قرار گرفته است. در اطراف مسجد، هر نوع نیاز مردم تأمین می‌شده و درواقع، یک نوع مرکزیت داشته است. در کنارش هم باغ‌های زیبای انار اردستان به چشم می‌خورد که فضای اطراف مسجد را مصفا و دلپذیر کرده است. بنای این مسجد از گچ و آجر است. اما در برخی موارد نیز در بعضی از نقاط مسجد از خشت و گل استفاده شده است.

معماران کهن ایرانی و مسلمان در صدها ‌سال قبل چنان دانشی داشتند که موقعیت جغرافیایی و نحوه بنای نهاد مسجد را به‌درستی محاسبه کرده بودند. به‌صورتی‌که مسجد جامع اردستان را یک‌متر از سطح زمین بالاتر ساخته‌اند. برای این‌که استحکام پی آن را با اطمینان بسازند، این مسجد روی یک خاک رسی به طول حدود ٥٤متر و عرض ٤٣متر ساخته شده است. مسجد از جانب  شمال به کوچه باغ  زیبای انار و مدرسه قدیمی حاج‌حسین نورالدین می‌رسد. در طرف جنوب مسجد نیز آب‌انبار حاج‌حسن قرار دارد. در شرق میدان محله محال حسینیه‌ای قرار دارد که  دقیقا به مسجد متصل شده است. در ایام عزاداری به‌ویژه عاشورا از این حسینیه در کنار مسجد برای برگزاری مراسم عزاداری اباعبدالله‌الحسین استفاده می‌شود. در کنار این حسینیه کوچه‌ای است که انتهای آن به بازارچه می‌رسد. درنهایت، از طرف مغرب، مسجد به کوچه باغ‌های محله ابالی محدود است.

از گچ‌بری‌های بی‌نظیر تا معماری بی‌بدیل  

مسجد جامع اردستان از این نظر شاخص است که گنبد دو پوششه دارد. از طرف دیگر کتیبه‌های این مسجد در نوع خود بی‌نظیر هستند. در این کتیبه‌ها با خط کوفی و ثلث  آیات کلام‌الله مجید نوشته شده‌اند. اما، شاید یکی از موارد چشم‌گیر، گچ‌بری‌های است که بسیار باظرافت صورت گرفته. به‌صورتی‌که با گذشت صدها‌ سال، هنوز هم زیبایی خود را حفظ کرده‌اند. مسجد جامع اردستان ٤ایوان و ٦ورودی  دارد. در این میان شاید شبستان بزرگ این مسجد که درست در زیر گنبد قرار گرفته است، یکی از زیباترین شبستان‌ها در این نوع از مساجد محسوب شود. این مسجد مثل بسیاری از مساجد تاریخی تک‌مناره‌ای است. مناره آن در گوشه شمال‌غربی مسجد قرار گرفته است.

ایوان‌ها و شبستان زمستانی مسجد جامع شکوه و عظمت بیشتری به این مسجد بخشیده و در کنار همه این‌ها معماری مسجد به شکلی است که یک آرامش معنوی و سکوت دل‌انگیز را به آن بخشیده. از طرف دیگر، معماران با درایت ایرانی و اسلامی که سازندگان این مسجد بوده‌اند در ستون‌های آن از چوب و سرب به نحوی استفاده کرده‌اند که قدرت زلزله احتمالی را بگیرند و جلوی تخریب مسجد گرفته شود.

بازمانده از آتشکده

آندره گدار، باستان‌شناس نخستین کسی بوده که در مورد تاریخچه مسجد جامع اردستان تحقیقات مدونی انجام داده است. وی بعد از سال‌ها تحقیق به این نتیجه رسیده که این مسجد تاریخی در چند مرحله ساخته شده که نخستین‌بار در همان قرون ابتدای ورود اسلام به ایران، روی آتشکده سابق بنا شده است. اما مسجد فعلی که باقی‌مانده، در زمان سلجوقیان ساخته شده است. گدار زمان ساخت گنبد اصلی مسجد را دوران سلطنت ملکشاه سلجوقی دانسته است. درواقع، مسجد فعلی روی خرابه‌های مسجدی قدیمی‌تر بنا شده است. هنوز برخی از آثار باقی‌مانده از بنای قدیمی‌تر را در چند ستون، جرز و سرطاق‌های رواق ورودی می‌توان دید.

در این میان قدیمی‌ترین کتیبه تاریخ‌دار که در مسجد جامع اردستان باقی‌مانده، در داخل گنبدخانه آن قرار گرفته است. این کتیبه که در آن به تاریخ‌ سال ٥٥٣ ه.ق.، اشاره شده، قدیمی‌ترین کتیبه شناسایی‌شده در مسجد جامع اردستان است. کتیبه‌ دیگری در ایوان جنوبی مسجد وجود دارد که تاریخ آن سال ٥٥٥ است. اما شاید یکی از جالب‌ترین کتیبه‌های باقی‌مانده مربوط به فرمان شاه‌عباس اول صفوی باشد که به تاریخ ١٠٢٤ حدود نیم‌قرن بعد از ساختمان اصلی مسجد صادر شده است. از جالب‌ترین یادگارهایی که در این مسجد باقی مانده، دست‌نوشته‌های مردم عادی در تاریخ‌های مختلف است. این نوشته‌ها که روی لایه‌های گچی مسجد، قابل‌رؤیت است مجموعه‌ زیادی از یادداشت‌ها و یادگاری‌های مردم از طبقات مختلف و دوره‌های تاریخی گوناگون است که قدیمی‌ترین نمونه‌ آن مربوط به‌ سال ٧٩٢ است.

شبستان‌هایی برای سرما و گرما

مسجد جامع اردستان در طول تاریخ بارها بازسازی شده است. این بنای باشکوه البته همواره مورد گزند اتفاقات طبیعی و غیرطبیعی بوده، اما درنهایت، در دوران معاصر، یک مرمت کلی و ثبت ملی و جهانی شده است. کار مرمت و بازسازی مسجد جامع اردستان از سال ١٣٥٣ شروع و درنهایت، در‌ سال  ١٣٥٩ ه.ش. به پایان رسید. بنای مسجد بعد از تعمیر مورد حفاظت قرار گرفته است. اکثر اطلاعات به‌دست‌آمده از تاریخ این مسجد نیز بر اثر بررسی‌های باستان‌شناسی است که در دوره این بازسازی بوده است.

اما نکته بسیار مهم دیگری که در مورد شگفتی ساختمان و معماری مسجد جامع اردستان باید گفت، این است که این مسجد به‌گونه‌ای طراحی شده که در تمام فصول‌ سال  امکان حضور نمازگزاران در آن فراهم است، به شکلی که در فصل گرم ‌سال، هوای آن خنک و در فصل سرد ‌سال هوای آن گرم است. این مسجد علاوه‌بر این‌که هم‌اکنون به‌عنوان قطب گردشگری شهر اردستان محسوب می‌شود، هنوز هم کارکرد اصلی خودش یعنی محلی برای عبادت را حفظ کرده است. در مسجد جامع اردستان مراسم نماز جمعه و دیگر نمازهای جماعت برگزار می‌شود. مردم اردستان تمام عیدهای مذهبی و مراسم‌های عزاداری عاشورا را در این مسجد برگزار می‌کنند.

منبع: مسجد جامع اردستان