از زمانی که انسان با کاربرد خاک و سنگ و چوب آشنا شد، برای خود سرپناهی فراهم آورد. با شروع عصر یک­جانشینی و زندگی گروهی، برخی انسان‌ها بر دیگران تسلط و قدرت یافتن، به همین سبب برای حفظ قدرت خود از همسایگانشان شروع به ساختن دژ و قلعه به شکل‌های مختلف کردند. دهه‌هاست که باستان‌شناسان در تلاشند تا دژها و قلعه‌ها را از دل خاک بیرون کشیده و مرمت کنند. در زمان‌های گذشته، قلعه‌ها کاربری متفاوتی داشتند، برخی از آن‌ها محل سکونت حاکمان بوده، برخی کاربرد نظامی داشته و سربازان را اسکان می‌دادند. قلعه‌ها بنابر کاربری که داشتند در محل‌های مختلفی بنا می‌شدند. قلعه و دژهای نظامی در خارج از شهر و در دل کوه، دشت و جنگل ساخته می‌شدند.

استان ایلام از جمله استان‌های کمابیش جنگلی ایران است و دارای طبیعت بکر و بسیار زیباست؛ و هم‌چنین آثار طبیعی و تاریخی زیادی را در دل خود محفوظ کرده است. قلعه هزار درب در شهرستان آبادانان قرار دارد، شهرستان آبدانان در جنوب استان ایلام و در غرب کشور واقع شده‌ است. این قلعه از شمال شرق نیز با شهرستان دره شهر همسایه است. در تاریخ ۲۲ تیر ماه سال ۱۳۷۹، قلعه هزار درب به عنوان یکی از آثار تاریخی ایران به ثبت ملی رسید. طبق داده‌ها و متون تاریخی، قدمت قلعه هزار درب ایلام به دوره ساسانیان برمی‌گردد. این قلعه باشکوه در آن زمان قلعه‌­ای با کارکرد نظامی بوده است. زمانی‌که وارد قلعه شوید با هزارتویی از طاق‌های هلالی مواجه خواهید شد، می‌توان گفت ریشه نام هزار درب از وجود طاق‌های فراوان نشات گرفته است.

ساختار و معماری قلعه هزار درب

قلعه هزار درب بی‌­شک یکی از جذاب‌ترین و شگفت‌انگیزترین بناهای تاریخی در ایران است. ساختار کلی این سازه مستطیل شکل است، مصالح اصلی تشکیل‌دهنده قلعه شامل قلوه سنگ و سنگ‌های تراشیده است که در بین آن‌ها از گچ به عنوان ملات استفاده شده است. راهروهای طویلی در ۴ جهت قلعه هزار درب وجود دارد که با درگاه‌هایی به اتاقک‌های قلعه متصل می‌شوند. این قلعه دو طبقه بوده و دارای یک زیرزمین نیز هست، دریچه‌هایی به قطر یک متر در سقف، دالان و اتاق‌ها تعبیه شده است تا نور و تهویه فضاهای داخلی قلعه را تامین کنند.

پی بنا قلعه هزار درب در هر ۴ سوی سازه قرار دارد که مانند حصاری قلعه را دربرگرفته است. قطر دیوارهای قلعه به بیش از پنج‌ونیم متر می‌­رسد. اگر به سمت شمالی قلعه پیش برویم، در حدود ۴ متر پایین‌تر از دیوار قلعه یک پرتگاه را مشاهده خواهید کرد. محوطه قلعه هزار درب با سفال‌هایی به رنگ نخودی تزیین شده است، سفال های به کار رفته دارای طرح های برجسته و کنده‌کاری‌شده هستند. سفال شاخص استفاده شده در این قلعه از نوع سفال نیش‌گونی است؛ پخت این نوع سفال در زمان ساسانی بسیار رایج بوده است.

منبع: الی گشت