تزئینات گنبد سلطانیه زنجان

بعد از اتمام ساخت کار، تزیین بنا آغاز شده و سه سالی زمان می‌برد. این بنا باشکوه‌ترین ساختمان شیوه آذری و شاید کل معماری ایران است که در کنار آن آرامگاه سلطان محمد خدابنده (الجایتو) ساخته شده ‌است. از ارسن بزرگ سلطانیه که دربرگیرنده بیمارستان، خانقاه و میانسرای آن بوده، تنها گنبدخانه و آرامگاه الجایتو بازمانده ‌است. میان‌سرای نام برده شاید به‌اندازه دو برابر میدان نقش جهان بوده ‌است. فضای تربت‌خانه‌ها بعدها به آن افزوده شده ‌است.

این بنا، شامل ۸ ایوان و ۸ مناره است که گفته می‌شود از ۸ در بهشت (ابواب البر یا درهای نیکی) الگو گرفته ‌است. بنا دربرگیرنده دو دوره تزئینات است. دور اول تزئینات آجر و کاشی بوده که به‌واسطه آجر و کاشی آیاتی از قرآن و نام الله و محمد و علی و نام سلطان نوشته شده ‌است. اما، پس از مدتی به‌دلیلی ناشناخته سلطان محمد خدابنده دستور پوشانیدن تزئینات کاشی با اندود گچ را می‌دهد. گنبد سلطانیه شامل سه بخش اصلی ورودی، تربت‌خانه و سردابه است.

گنبد سلطانیه زنجان، از نظر ارتفاع بعد از کلیسای سانتاماریا و مسجد ایاصوفیه، سومین گنبد مرتفع جهان است. در ایران، این گنبد، بلندترین گنبد آجری بوده و از جمله آثار کشور، در فهرست آثار یونسکو قرار دارد. تزیینات نخستین چیزی است که در بنای گنبد سلطانیه جلب‌توجه می‌کند و حکایت از توجه به هنر و مفهوم به‌کارگیری عناصر مختلف توسط سازنده دارد. بد نیست بدانید که هنرمندان سه سال وقت خود را صرف مزین‌نمودن این بنا نموده‌اند تا شاهکاری کم‌نظیر بیافرینند.

در این بنا، سعی شده است تا با استفاده از خطوط تزیینی، سه مفهوم مهم به بیننده القا شود: کلمات الله به‌عنوان علت غایی جهان هستی، محمد به‌عنوان بنیان‌گذار مکتب و علی به‌عنوان مظهر حکومت عدل الهی. روی گنبد به خط بنایی ترکیبی از کلمات الله، محمد و علی با ترکیب کاشی الوان و رنگ سرد ایجاد گردیده و همین‌کار در بدنه مناره‌ها نیز تکرار شده است. روی دیواره‌های ایوان‌های داخلی به کلمات الله، محمد و علی منقوش است که به خط بنایی و با ترکیب کاشی آبی و آجر ایجاد شده‌اند. نقش بعضی از شعارهای اسلامی همچون "لااله‌الّاالله – سبحان الله" نیز به چشم می‌خورد که به خط بنائی نوشته شده‌اند و نحوه قرارگیری و تکرار آن‌ها از یک سری تقسیم‌بندی کاملا ریاضی پیروی می‌کند.

نکته بعدی آن است که در برخی قسمت‌ها نیز، کلمه علی با استفاده از ترکیب‌های پیچیده ریاضی و در قالب هنر کاشی‌کاری جلوه می‌کند. در ابتدا تزیینات روی آجر و کاشی صورت گرفته و آن‌ها منقوش به عبارات اسلامی و نام پادشاه بوده‌اند. اما، پس از مدتی سلطان محمد خدابنده، به دلیلی نامعلوم دستور پوشانیدن تزئینات کاشی با گچ را می‌دهد و مجددا روی گچ‌ها با همان عبارات و اسامی مزین می‌گردند. به‌همین دلیل، گفته می‌شود که در بنای گنبد سلطانیه دو دوره تزیینات شامل آجر و کاشی و گچ وجود دارد. رنگ آبی مهم‌ترین رنگ در تزیینات بنا است و گویی تنها رنگ مورد توجه هنرمندان بوده است.

به‌دلیل نبود امکانات و روش‌های تکنیکی برای ایجاد رنگ‌ها، رنگ‌های متنوعی از آبی سیر تا آبی آسمانی و حتی سبز پررنگ مایل‌به‌آبی در گنبد به چشم می‌خورد که به‌صورت کلی رنگِ فیروزه‌ایِ بسیار زیبایی را در بیرون و داخل گنبد به نمایش می‌گذارند. در این بنا، مشبک‌های چوبی نیز وجود دارند که از چوب درخت ساج ساخته شده‌اند. این چوب به دستور سلطان از هند و لبنان به اینجا آورده شد و پیش از به‌کارگرفتن آن‌ها در ساختمان، در آب نمک خیسانده شدند تا از آسیب موریانه‌ها جلوگیری نمایند. گفته می‌شود که این چوب در ساخت کشتی نوح نیز استفاده شده است. گنبد سلطانیه زنجان، از نظر ارتفاع بعد از کلیسای سانتاماریا و مسجد ایاصوفیه، سومین گنبد مرتفع جهان است. در ایران، این گنبد، بلندترین گنبد آجری بوده و از جمله آثار کشور، در فهرست آثار یونسکو قرار دارد.

در گنبد سلطانیه، کتیبه‌های آیات قرآن در جای‌جای بنا به چشم می‌خورند و کلیه دیوارهای آن را فراگرفته‌اند. دورتادور طبقه همکف، سوره فتح دیده می‌شود. بالای درب اصلی ورودی به آرامگاه، در قسمت شرقی بنا، مزین به آیات آیت‌الکرسی است و داخل ایوان طبقه اول نیز سوره اخلاص (توحید) نقش شده است. بدنه‌ها، میزبان آیات سوره‌های الانبیاء، المؤمنون و الملک هستند و کلیه دیوارهای طبقه اول و دوم، کتیبه‌هایی با نام محمد و علی و یک لوگویی به نام اتحاد را بر روی خود دارند. کتیبه‌های دیگری منقوش به شش بار سبحان الله، پنج بار نام محمد ص، پنج بار نام علی ع، محمد رسول‌ الله، سلطان ظل الله و … نیز در این بنا وجود دارند.

منبع: بلندترین گنبد آجری جهان و برترین‌ها