قدیمی‌ترین فرش جهان

اگر پازیریک را به‌عنوان قدیمی‌ترین فرش ایرانی بپذیریم قدمت قالیبافی در ایران به 500 سال قبل از میلاد حضرت مسیح یعنی بیش از 2 هزار سال پیش بازمی‌گردد. البته شواهدی از اولین فرش ایرانی در كتب چینی نوشته شده كه به دوره ساسانیان مربوط می‌شود. این هنر در برهه‌های مختلف تاریخی تحولات زیادی به خود دیده است. ازجمله عوامل تاثیرگذار بر این هنر دیرین ایران می‌توان به حمله مغول و ظهور اسلام اشاره كرد. براساس اطلاعات سایت تخصصی بین‌المللی فرش ایرانی، قدیمی‌ترین فرش جهان ـ فرش پازیریک ـ یک اثر كاملا ایرانی هخامنشی است كه اكنون در موزه آرمیتاژ روسیه نگهداری می‌شود.

قالی پازیریک به‌دست‌آمده از دره پازیریک

در این فرش به ابعاد تقریبا 2 مترمربع (210×183 سانتی‌متر) در هر سانتی‌متر مربع 36 گره وجود دارد و رنگ‌های به‌كاررفته در این فرش، سبز، آجری، قرمز تیره، آبی و قهوه‌‌ای هستند. البته گذر زمان باعث دگرگونی در رنگ قالی شده و تنها دلیلی كه باعث سالم ماندن نسبی قالی بوده، یخبندان شدید منطقه دره آلتای است. شواهدی بیشمار گویای ایرانی بودن این قالی است؛ اسب‌ها و گوزن زرد خالدار ایرانی و آهوان كه همگی مربوط به نژاد ویژه ایرانی است. همچنین سبک كار (گره زدن) به شیوه قالیبافی ایرانیان است. بهره‌گیری از رنگ‌های متفاوت و تقارن آن‌ها، نشان می‌دهد این قالی در یک كارگاه مجهز و با تبعیت از یک الگوی دقیق بافته شده است. حشمتی رضوی در مورد فرش پازیریک نیز می‌گوید: طبق بررسی‌های باستان‌شناسی این فرش متعلق به دوران هخامنشیان است كه توسط پروفسور رودنكو، باستان‌شناس روسی هنگام كاوش در گورهای اقوام سكایی منطقه پازیریک (واقع در دامنه‌های جنوبی جبال آلتای سیبری)‌ كشف شد.

رودنكو پس از بررسی و تجزیه و تحلیل دقیق اسلوب بافت و نقش‌مایه‌ها و سنجیدن آن‌ها با دیگر آثار بافته‌شده آن دوران، این فرش را از بافته‌های ایران هخامنشی می‌داند؛ هرچند بسیاری درصدد بوده‌اند كه برخی از آثار تمدن ایران باستان را به سرزمین‌های دیگر نسبت دهند. پس از كشف این قالیچه بود كه بسیاری از صاحب‌نظران بر این عقیده شدند كه بافت قالیچه‌ای با چنین ویژگی‌هایی، مستلزم دارا بودن پشتوانه فرهنگی و هنری قوی است و حتی تاكید داشتند كه در قرون متمادی قبل از بافت این قالیچه، این حرفه در فلات ایران رواج داشته است. حتی گزنفون، مورخ یونانی در كتاب خود با عنوان «سیرت كورش» می‌نویسد: ایرانیان برای اینکه بسترشان نرم باشد قالیچه زیر بستر خود می‌گستردند.

دوره رونق فرش ایرانی

دوران صفوی دوره درخشان احیای هنر در تمام زمینه‌هاست. نمونه‌های ارزنده موجود در موزه‌های مشهور جهان نظیر قالی مشهور اردبیل اكثرا حاصل كارگاه‌های قالیبافی شاهی در این دوران است. حمایت سلاطین صفوی و ابراز علاقه آنان به این حرفه سبب شد تا صنعت قالیبافی از حد یک پیشه و حرفه روستایی تا مقام یكی از هنرهای زیبا ارتقا یابد. شاه‌عباس در این زمینه سهم بسزایی داشت، زیرا وی با تاسیس كارگاه قالیبافی در كنار قصرهای سلطنتی خود مستقیم بافندگان را زیر نظر داشت تا از كیفیت بافت و ظرافت آن‌ها مطمئن شود. شاه‌عباس با گردآوری بهترین نقاشان و طراحان و بافندگان از اقصانقاط كشور و تجمع آن‌ها در كارگاه‌های سلطنتی خود، شاهكارهای بی‌نظیری را در هنر فرشبافی به‌وجود آورد. با انقراض صفویان افول هنر فرش‌بافی نیز آغاز شد. تاخت و تاز افاغنه همه چیز را ازبین‌برد و خاطره دردناک حمله مغولان را در اذهان عموم زنده كرد. نادرشاه هم نتوانست برای حفظ این هنر تلاش كند تا این كه فرشبافی، كه همچنان در خفا به حیاتش ادامه می‌داد، در دوره زندیه اعتبار بیشتری یافت و مورد توجه فرمانروایان قرار گرفت. در دوره قاجاریه نیز بازار صادرات رونق گرفت. بازرگانان تبریزی به تاسیس كارگاه‌های فراوان قالیبافی نه‌تنها در تبریز بلكه در كرمان، مشهد، كاشان و سایر شهرهای ایران همت گماشتند و قالی‌های بافته‌شده از طریق استانبول به اروپا راه یافتند.

تاریخ میانه ایران با حمله مغول آغاز می‌شود كه ایلخانیان و تیموریان نیز در ادامه همین دوره ظهور می‌یابند. این دوره اگرچه با جنگ و خونریزی همراه بوده است، ولی از اعتلای هنرهای ایرانی به‌ویژه نگارگری خالی نیست. از این‌رو می‌توان گفت این دوره زمینه‌ساز شكل‌گیری عصر درخشان قالیبافی بوده است و در دوره صفویان قالیبافی رواج می‌یابد و به همین دلیل این دوره، دوره زرین‌ قالیبافی نام می‌گیرد. اكثر قالی‌های نفیس موزه‌های جهان كه توسط استادان ایرانی بافته‌شده، متعلق به همین دوران است، البته در دوره افشاریان و زندیان به سبب ضعف اقتصادی كشور قالیبافی چندان رونقی نمی‌یابد. وی با اشاره به اینکه در دوره صفوی شكوه و بالندگی هنر قالیبافی آغاز می‌شود، می‌افزاید: اكثر قالی‌های نفیس موزه‌های جهان كه از استادی و هنرمندی ایرانیان در نقش، رنگ و بافت حكایت دارد ثمره تلاش بافندگان و طراحان این دوره است و به روایتی برخی شاهان صفوی ازجمله شاه طهماسب صفوی خود از طراحان فرش بوده‌اند. حتی برخی جهانگردان خارجی نظیر برادران شرلی، تاورنیه شارون، كه در زمان صفویه به ایران سفر كرده بودند، در نوشته‌های خود با تاكید از رونق قالیبافی در این زمان یاد می‌كنند. در این دوره هنر قالیبافی از ایل‌ها و عشایری كه دائم در حال كوچ كردن بودند به شهرهای بزرگ آورده و به دنبال آن كارگاه‌های بافندگی بزرگ در شهرهای كشور راه‌اندازی می‌شود. این محقق سپس دوره قاجار را از این جهت مهم می‌داند كه در آن صادرات فرش رونق می‌یابد.

مراكز تولید فرش در ایران

اگرچه قالیبافی در ایران یک هنر ملی است و به شهر و نقطه خاصی از كشور محدود نمی‌شود، اما برخی شهرهای كشور به مراكز فرش ایرانی شهرت دارند. تبریز از سال 1500 تا 1550 میلادی، كاشان از سال 1525 تا 1650 میلادی و كرمان از سال 1600 تا 1650 میلادی به مراكز فرش ایران تبدیل شدند. امروزه فرش‌هایی از این دوره‌ها در موزه‌های بزرگ جهان ازجمله موزه هنرهای زیبای بوستون، موزه ویكتوریا و آلبرت لندن، موزه لس‌آنجلس، موزه هنرهای كاربردی وین، موزه لوور فرانسه، موزه استكهلم و بسیاری از موزه‌های بزرگ جهان نگهداری می‌شوند.

آیین‌های قالیبافی

یكی از آیین‌های بسیار مشهور در میان قالیبافان، آوازخواندن هنگام بافت فرش است. آواز یا ترانه خواندن هنگام بافت قالی دارای وزن و آهنگی است كه با گره زدن بر تارها هماهنگی دارد. به‌گونه‌ای كه هجاهای آواز با سرعت گره‌ها تنظیم می‌شوند. ازاین‌رو، قالیباف از میان تمامی مراحل بافت بیشتر هنگام گره زدن می‌خواند و هنگام پود كشیدن خواندن آرام‌تر شده و وقتی كه زمان شانه كوبیدن می‌رسد ساكت می‌شود، زیرا خواندن او با صدای كوبیدن شانه تناسبی ندارد و موزون نیست.

منبع: فرش ایران