ضلع شمالی (رو به قبله)

ضلع شمالی این مسجد دارای دو در شمال شرقی و شمالی، یک ایوان و شبستان است. درب شمالی این مسجد به دروازه امام معروف است و کتیبه‌ای بر فراز آن قرار گرفته ‌است که در دوره صفوی و در سال ۱۰۳۱ ه.ق. به خط علاءالدین جوهری نگاشته شده‌ است. این کتیبه تاریخ مرمت مسجد را در سال مذکور بیان می‌کند. سردر شمالی مسجد، با کاشی مقرنس‌کاری شده ‌است. بر روی چهار کتیبه نام دوازده امام بر روی کاشی نگاشته شده و در جرزهای دو طرف این سردر نصب شده ‌است.

در میانه این ضلع، تاق‌نمای بلندی قرار دارد که آن را تاق مروارید می‌گویند. این تاق دارای دو گلدسته بلند و زیباست و سقف آن با آجر مقرنس‌کاری شده ‌است. طرف مغرب این تاقنما دالان در شمالی (در دوازده امام) و پنج تاق‌نمای دیگر است. پشت آن‌ها شبستانی با پهنای کم ساخته شده که هم‌اکنون دفتر مسجد در آن قرار دارد. در شرق تاق مروارید شبستانی بزرگ قرار دارد که دارای پنج در آهنی است و محراب آن از سنگ است.

ضلع غربی (رو به آفتاب)

در ضلع غربی این مسجد، در ورودی حرم آستان شاهچراغ قرار گرفته‌ است و این ضلع دارای رواق‌های ۱۰ دهانه است که در انتهای آن یک در ورودی به شبستان ضلع جنوبی قرار دارد.

ضلع جنوبی (پشت به قبله)

در میان این ضلع، تاق‌نمای پهن و بلندی است که چون در قرن گذشته خراب شده بود، در سال ۱۳۴۸ خورشیدی آن را دوباره ساخته‌اند. پشت آن نیز شبستانی باریک و قدیمی است که هر دو سوی آن دو طبقه است و سقف آن آجری است و در آخر آن محرابی قرار دارد که منبر چوبی ۱۳ پله‌ای نیز در کنار آن قرار دارد؛ در دو سوی محراب دو ستون سنگی مارپیچ وجود دارد و سقف محراب با کاشی آبی مقرنس‌کاری شده ‌است.

شبستان اصلی و نوساز مسجد

در مغرب سردر جنوبی، شبستان بزرگ و جدیدی ساخته شده ‌است. این شبستان دارای یک منبر دوازده‌پله‌ای از جنس آهن و سنگ مرمر است. محراب زیبای آن نیز در سمت راست منبر قرار دارد. روی دیوارها و محراب آن ۱۳ آیه و احادیث نبوی بر روی کاشی با خط ثلث و نسخ نوشته شده ‌است.

ضلع شرقی (پشت به آفتاب)

در میان این ضلع، تاق‌نمای پهن و بلندی است که در پیشانی آن کاشی‌کاری‌های زیبایی انجام گرفته ‌است. در درون آن هفت تاق‌نمای کوچک و یک راه‌پله است و در سمت چپ آن چهار تاق‌نمای کوچک و ایوانی در پشت آن‌ها قرار دارد. در سمت راست آن نیز چهار تاق‌نمای کوچک است که یکی از آن‌ها در خروجی مسجد است. در ضلع شرقی این مسجد شبستانی مخروبه را مشاهده می‌کنیم که کاملا بلااستفاده بوده، کف آن از شن و ماسه پر شده و دیوارهای آن تخریب شده ‌است. این شبستان زمانی محل اقامه نماز بوده و سپس در سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۱ خورشیدی تبدیل به کانون فرهنگی مسجد و کتابخانه شد. اما از آن سال به بعد دیگر غیرقابل استفاده شد.

در ضلع شرقی، یک ایوان و دو رواق سه‌دهنه به چشم می‌خورد و در یکی از این رواق‌ها در دیگری مشاهده می‌شود که باز هم به کوچه‌های بین‌الحرمین راه دارد و وضعیت این راهرو کمی بهتر از در قبلی است. اما، باز هم نیاز به مرمت فراوانی دارد. در بالای ایوان این ضلع کتیبه‌های فراوانی از آیات قرآن اعم از سوره جمعه و آیه تطهیر به چشم می‌خورد.

مسجد نو شیراز؛ بزرگترین مسجد ایران

«مسجد جامع جدید» یا «مسجد اتابک»، شناخته شده به «مسجد نو»، دومین مسجد شیراز از دید ارزش تاریخی است. نخستین مسجد شیراز از دید ارزش تاریخی مسجد جامع عتیق و سومین مسجد از این دیدگاه مسجد وکیل است. مسجد نو، با بیست‌هزار مترمربع (دو هکتار) مساحت بزرگ‌ترین مسجد ایران است. در سال‌های گذشته مسجد نو، به جایگاه برپایی نماز جمعه شهر شیراز بدل شد و ستاد برپایی نماز جمعه با ساختن ساختمان‌ها و دکاکین و کرایه‌دادن آن‌ها از وسعت این مسجد کاست و با ساختن سقف فلزی بر روی محوطه فراخ آن آسیب‌های سهمگینی بر بافت تاریخی آن وارد نمود. مسجد نو، مربوط به اتابکان است و در شیراز، فلکه شاهچراغ، روبروی بقعه شاهچراغ، واقع‌شده و این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۷۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده ‌است.

پیشینه ساخت مسجد نو

مسجد نو شیراز در سال ۵۹۰ ه.ق. به‌دست اتابک سعدبن‌زنگی ساخته شد. این مسجد روبروی بارگاه شاهچراغ در شیراز واقع است. در قدیم این مسجد را مسجد اتابک می‌نامیدند. اما، به‌دلیل اینکه در سال‌های 690، 1183 و 1296 هجری قمری زلزله شدید این بنا را ویران کرد و مجدد نوسازی شد، به نام مسجد نو نامگذاری شد. این ساختمان، نخست اندرونی «اتابک سعد بن زنگی» بود. او هنگام بیماری سخت فرزندش، نذر کرد که درصورت بازیافتن بهبودی فرزندش، خانه را ویران کند و به‌جای آن مسجد بسازد. چنین شد و او نذر خود را به‌جای آورد. در شمال و جنوب این ساختمان، دو رواق (ایوانی که در رده دوم ساخته شود، پیشگاه) بسیار بلند به ارتفاع ۳۰ متر و پهنای ۲۵ متر ساخته شده‌است. در هر سوی این رواق‌ها، ۱۲ طاق کم ارتفاع وجود دارد. در پشت رواق جنوبی، شبستان گسترده‌ای ساخته شده‌. در دیواره‌های شرقی و غربی، ایوان بزرگی در میان وجود دارد که هر طرف آن شش اتاق ساخته شده ‌است.

ارزش هنری و گردشگری

در ساختمان مسجد نو، هم‌اکنون هیچ کاشی‌کاری و کار هنری دیده نمی‌شود. اما، پیشانی طاق‌های بزرگ با کاشی‌کاری معرق به خط ثلث آذین شده‌ است. نزدیک به ۶۰ سال پیش، به‌دلیل وجود چند درخت چنار در میان صحن، این جایگاه گردشگاه مردم شیراز بود و آب کاریز خیرات از میان آن جریان داشت. مسجد نو در دوره مشروطیت جایگاه گردهمایی آزادی‌خواهان بود.

منبع: مسجد نو و جامع شیراز