جالبست بدانید که مسجد کبود در ابتدا فقط یک مسجد نبوده و در کنار آن مجموعه‌ای از صحن، خانقاه، مدرسه و کتابخانه نیز وجود داشته که متأسفانه امروزه دیگر اثری از آن‌ها نیست. علاوه‌براین، می‌توان گفت که مسجد کبود درواقع، چندمنظوره بوده و هم به‌عنوان مسجد مورد استفاده قرار می‌گرفته و هم مقبره، چراکه در سرداب آن دو آرامگاهی وجود دارد که گفته می‌شود محل دفن جهانشاه و همسر اوست، البته این قبر‌ها امروزه خالی هستند. محوطه این مسجد نیز به‌نوبه‌خود حرفی برای گفتن دارد. بوستان خاقانی با قسمت‌های گل‌کاری و درخت‌کاری‌شده خود زیبایی خاصی به فضا بخشیده است و به‌همین‌دلیل نیز معمولا بسیاری از بازدیدکنندگان زمان زیادی را نیز صرف گشت‌وگذار در این محوطه می‌کنند.

معماری مسجد کبود تبریز

مسجد کبود بنایی است که به‌صورت چندمنظوره طراحی شده و در ساخت آن نیز از سبک معماری آذری بهره گرفته شده است. به‌طورکلی می‌توان گفت که فضا‌های معماری این مسجد شامل سردر، مناره، گنبد، شبستان و هم‌چنین آرامگاه خانوادگی می‌شود. طراحی کلی مسجد کبود از دو گنبدخانه با ابعاد مختلف در ضلع جنوبی صورت گرفته است. ایوان ورودی این مسجد نیز که در ضلع شمالی قرار دارد، تنها راه ورود به هر دوی این گنبدخانه‌هاست و دو مناره با فاصله‌های نسبتا زیاد نیز در دو طرف این ایوان دیده می‌شوند.

بنا و ساختمان اصلی مسجد، دقیقا مقابل صحن و رو به قبله است و سقف‌های ضربی آن نیز در فاصله ۱۲ متری از پایه‌ها به چشم می‌خورند. در بالای این قسمت مربع‌شکل، گنبد بزرگی با نمای داخلی آجر‌های کوچک و کاشی‌های الوان با طرح‌های گل و بته و همین‌طور جملاتی عربی کار شده است. جالبست بدانید هر اطلاعاتی که از گنبد کبود این مسجد وجود دارد از نوشته افرادی برگرفته شده است که در گذشته به شرح این گنبد پرداخته‌اند، چراکه امروزه اثری از گنبد اصلی وجود ندارد و گنبد موجود حاصل مرمت‌هایی که در این مسجد صورت گرفته است.

تصاویری که از این مسجد به‌جامانده، گویای اینست که گنبد واقعی این مسجد بر روی ساقه گنبد بنا شده بوده و آن را بدون سازه ساخته بودند، به‌همین‌دلیل هم کار بازسازی و مرمت این بخش بسیار سخت و دشوار بود. گنبد ابتدایی این مسجد یکی از بزرگ‌ترین گنبد‌های آجری موجود در زمان خود به‌حساب‌می‌آمده و دارای ۱۷ متر دهنه و ۲۰ متر ارتفاع بوده است. گنبد کوچک آن نیز آرام‌گاهی مزین به کاشی‌های لاجوردی و کتیبه‌هایی است که دورتادور بنا دیده می‌شوند. در قسمت بالایی این کتیبه نیز بخش‌هایی از کاشی با نوشته‌های کوتاه از خط ثلث و نسخ به چشم می‌خورد.

مسجد جامع تبریز که در کتاب‌های تاریخی از آن به‌عنوان "جامع کبیری" نیز نام برده شده، مربوط به دوره سلجوقیان تا دوره قاجار است و در تبریز، خیابان شهید مطهری واقع شده. این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۱۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

پیشینه مسجد جامع تبریز

قدیمی‌ترین بخش آن، شبستان وسیعی است از تاق و گنبدهایی برفراز ستون‌های هشت‌گوش آجری که زینت‌بخش آن گچ‌بری‌های ظریف و هنرمندانه دوره روادیان (مقارن سلجوقیان) است. مسجد جامع در دوره ایلخانان مغول موردتوجه و تعمیر بوده و بخش‌هایی به آن افزوده شده ‌است. محراب رفیع گچ‌بری شده، یادگار آن دوره است. در دوره حکومت آق‌قویونلوها در آذربایجان، گنبدی رفیع مزین به انواع کاشی‌کاری‌های معرق به‌وسیله «سلجوق‌شاه بیگم» همسر اوزون حسن در بخش شمالی آن احداث شده که هنوز هم پایه‌ها و گوشه‌هایی از کاشی‌کاری‌های آن باقی‌مانده است.

در زمین‌‌لرزه سال ۱۱۹۳ هجری که بسیاری از بناهای تبریز آسیب دید، این مسجد نیز از خرابی در مصون نماند. مسجد فعلی با پایه‌های متین و پوشش تاق و چشمه بعد از زلزله در اوایل حکومت قاجار و توسط «حسینقلی‌خان دنبلی» حاکم وقت تبریز بنا شده ‌است و از آثار مهم دوره قاجاریه است. مسجد جمعه تبریز قبلا یک_ایوانه بود، ولی بعدا به دو_ایوانه تبدیل شد و از جمله مساجدی است که روش ساخت کاخ اختصاصی فیروزآباد را اساس کار قرار داده و به مساجد ایرانی معروف‌اند.

منبع: مسجد جامع و کبود تبریز