مسجد جامع اردبیل، بیشتر از همه از آجر ساخته شده و شامل سه بخش است.

• پایه مناره‌ای، اولین بخش آن است که با دو بخش پایه و بدنه در مجاورت مسجد و به سبک معماری سلجوقیان بنا شده است. پایه مناره، هشت‌ضلعی و قطر بدنه استوایی هم ۵ متر است. در بدنه مناره یک کتیبه هست. این‌طورکه مشخصه برای «اوزون حسن آق قویونلو» است، کتیبه‌ای که متعلق به مسجد نیست و از طرز جایگذاری‌اش بر روی مناره به‌خوبی معلومه که از محل دیگری به اینجا آورده شده و بر روی مناره جای گرفته است.

• تیرپوش با ابعاد ۸ در ۱۵ متر دومین قسمت مسجد است که بر روی ۹ ستون چوبی جای‌گرفته و ستون‌ها هم بر پایه‌های سنگی غیرمنتظم محکم شده‌اند. ایوان شمالی گنبدخانه که به سبک ایوان‌سازی دوره ساسانی بنا شده، در زمان قاجاری تغییر کرده و به بقعه و شبستان ساده با سقف ساده تیرپوش تبدیل شده است. در ورودی چوبی چندین میخ آهنی برجسته‌ می‌بینید که در بالای یک لنگه آن، نوشته کنده‌‌کاری‌شده به چشم می‌خورد.

• سومین بخش بنا، مسجد قدیم است که از ۴ طاق و گنبد تشکیل شده است. کل بنا از آجر ساخته شده و گاهی در آن کاشی‌هایی هم برای تزئین به چشم می‌خورد. بیشتر قسمت‌های این بنا، نابود شده و فقط مقدار کمی از آن به‌جای مانده است. به‌طوری‌که بخش‌هایی از کاشی‌کاری‌های تزیینات داخلی زیر گنبد، که جزء سومین بخش بنا هستند، همچنان در بنا دیده می‌شوند.

بنای اصلی مسجد که امروز فقط محوطه مکعبی آن پابرجا مانده، در زمان های گذشته گنبدی با ویژگی‌های معماری قابل‌توجه داشته است. محوطه اصلی مسجد در بخش غربی و شرقی، طا‌ق‌نماهای زیادی دارد که تعداد آن‌ها در هر بدنه، سه دهنه است. در بین هرکدام از طاق‌نماها راهروهای باریکی هست که دیگر بخش‌های مسجد، مثل نمازخانه و شبستان بزرگ می‌شود.

از ایوانی که در مجاور گنبدخانه هست، به‌عنوان مسجد استفاده می‌شود و مردم این منطقه برای اقامه نماز به آنجا می‌روند. سقف مسجد در زمان قاجار با تیرهای مسطح پوشیده شده است که امروز جلوه‌ای تاریخی و سنتی به مسجد داده‌اند. امروز فقط بخش‌هایی از ساقه ترک‌دار منشوری گنبد از مسجد به‌جای مانده و گنبد بلند تک‌پوش آن فروریخته است.

برای راحتی رفت‌وآمد در زیر تالار اصلی مسجد، دهلیزها و راهروهایی منظم بنا شده که در فاصله هر دو متر، به‌صورت چهارراهی متقاطع این معبرها به چشم می‌خورند و طول و عرض آن‌ها به‌ترتیب ۱۹۰ و ۸۰ سانتی‌متر است. تابه‌حال به نواحی اطراف مسجد تصرفات زیادی صورت گرفته و وسعت مسجد را کم کرده است. امروز این مسجد در کنار جاده و مسیر رفت‌وآمد ماشین‌های سنگین قرار دارد که این عامل باعث فرسودگی‌اش می‌شود.

این مسجد که متعلق به زمان سلجوقی است تا اوایل دوره صفوی سالم و آباد بوده و با اینکه در زمان حله مغول آسیب‌هایی به آن وارد شد، اما درنهایت، در زمان ایلخانی مورد مرمت قرار گرفت. طبق اسناد و مدارک، زلزله بیشترین تاثیر را در ازبین‌رفتن مسجد داشته است و با حفاری‌های باستان‌شناسی که در سال ۱۳۶۷ در این محل انجام شد، اطلاعات بیشتری از این مسجد به‌دست آمد. در این کندوکاوها، سفال‌هایی کشف شدند که قدمت آن‌ها به قرن چهارم هجری برمی‌گردد. مسجد جامع اردبیل که به جمعه‌مسجد هم معروف است از آثار تاریخی اردبیل است که با معماری اصیل، گردشگران زیادی را به خود جذب می‌کند.

منبع: الی گشت