آن‌گونه که در نقشه‌های آن دیده می‌شود؛ ساختار تقویمی این بنا به‌گونه‌ای است که در آغاز و میانه هریک از فصل‌های سال، پرتوهای خورشید بامدادی به شکلی خاص از میان پایه‌های بنا دیده می‌شده و هنوز نیز دیده می‌شود. دانشگاه کاشان و پایگاه میراث فرهنگی نیاسر نیز هرساله به دعوت او در مراسم دیدار طلوع خورشید شرکت می‌کنند. درصورت پذیرش این نظریه، پیداشدن کاربری تقویمی احتمالی برای این بنا در تضاد با کاربری‌های دیگر مثل بنای یادمانی و آتشکده نیست. چون در معماری ایرانی بسیاری از بناها کاربری چندمنظوره دارند و درضمن به‌کارگیری واژه چارتاقی تنها ناظر بر ویژگی‌های معماری بنا و نه کاربری آن است. به پیشنهاد و پیگیری او هرساله مراسم دیدار و بررسی میدانی از طلوع خورشید در چارتاقی نیاسر در نخستین روز هر فصل سال در کنار این بنا برگزار می‌شود. به‌هرحال، هنوز ابهاماتی در این مورد وجود دارد و برخی نسبت به این کاربری تردید دارند.

گهواره دید (گهبانه دید) شهر شیراز که به گنبد عضد (گهواره زید) نیز مشهور است در دوره دیلمیان ساخته شده است. این بنای تاریخی در سمت چپ تنگ الله اکبر واقع شده و این اثر در تاریخ ۵ دی ۱۳۵۲ با شماره ثبت ۹۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. گهواره دید در بالای کوه و مشرف به شهر شیراز بوده که با ایجاد فضای سبز توسط شهرداری شیراز به‌عنوان یک مکان تفریحی شناخته می‌شود. گهواره دید شیراز بالای کوه چهل مقامی روبروی دروازه قران شهر شیراز است. این مکان 16 متری توسط عضدالدوله دیلمی ساخته شده و همان‌طورکه از نامش برمی‌آید، برای دیدبانی و نظارت بر افراد و کاروان‌هایی که از دروازه قرآن وارد شهر شیراز می‌شدند، استفاده می‌شده است. درحقیقت، کارایی اصلی گهواره دید در شیراز دیدبانی و خبررسانی به دیگر نقاط شهر از طریق روشن‌نمودن آتش و یا بازتابش نور توسط آیینه و تولید صدا توسط شیپور و بوق بوده است.

درحال‌حاضر، اطراف گهواره دید شیراز استان فارس توسط شهرداری شیراز درختکاری شده و یکی از مکان‌های زیبای گردشگری شهر شیراز است. برای رسیدن به این مکان تاریخی باید از بوستان کوهپایه‌ای در دامنه کوه چهل مقام عبور کرده و از پلکان سیمانی بالا بروید. از آن بالا شهر شیراز کاملا در گستره دید شماست. گهواره دید در شهر شیراز، مکان خوبی برای علاقه‌مندان به پیاده‌روی صبحگاهی است. در سال 1381 در این مکان هشت شهید گمنام جنگ تحمیلی دفن شده است.

آتشکده نیاسر آموزنده‌ترین بنای ساسانی

ایران سرزمینی است که کاملا محروم از منابع جنگلی نیست. در ساختن بناهای خود از دو نظام معماری سود جسته اول اینکه استخوان‌بندی‌اش از داربست چوبی مانند کاخ‌های پارسه و معماری متداول در مناطق جنگلی و دوم اینکه براساس استفاده از طاق پایه‌گذاری شده ‌است که تقریبا همه بناهای با عظمت اسلامی و ساختمان‌های موجود در غالب شهر و قراء فلات ایران. اما اشاره‌ای درباره گنبدهای ساسانی: طاق‌های این دوره به شکل گهواره‌ای، گنبدی و طاق‌های مخروطی‌شکل که گذر از طرح چهارگوش زیر بنا و رسیدن به طرح مدور گنبد را آسان کرده ‌است.

شوازی «ایرانیان از اعصار گذشته تا این زمان، جز با طاق‌های گهواره‌ای و گنبدهایی که بر خرطومی‌ها استوار می‌شد، آشنایی نداشتند که به‌نظرمی‌رسد، گنبد و طاق عرق‌چینی برای سقف شبستان‌های مربع مناسب باشد. طاق طبیعی این گونه بناها به طاق طبیعی سبک صومعه معروف شده که در آن چهار دیوار و یک محوطه با قوسی تدریجی ادامه می‌یابد و محوطه را سقف‌دار می‌کند که در این روش احتیاج به داربست و تخته‌بندی است و چون حسن گنبد در آن است، به این کار احتیاجی نیست و همین خصوصیت پرارزش ابتکاری آشکاری است که ایرانیان برای هماهنگ‌ساختن گنبد با مربع زیر سقف از خود نشان می‌دهد.»

آتشکده نیاسر آموزنده‌ترین بنای ساسانی که علاوه‌بر اینکه روشنگر آن است که در اوایل ساسانیان برای ساختمان گنبد به‌کارمی‌رفته در بناهای ایرانی این عصر در ساختن سرطاق‌های تکی یا طاق‌های سردر مضاعف بدون چوب‌بست تا چه اندازه مهارت داشته و همچنین از توانایی‌شان در برپاداشتن طاق‌هایی به سبک صومعه‌های اروپایی حکایت می‌کند. این آتشکده بر سر راه کاشان به دلیجان که درواقع، در نزدیکی یک چشمه که در گذشته در کنار آن نی می‌رویید. بنابراین، به کمک همین مصالح یعنی سنگ و گچ و نی و با معماری بسیار خوب که احتمالا معمار در کاشان زندگی می‌کرده آن را برپا داشته ‌است.

سازنده این آتشکده چون چوب در دسترس نداشته و زمانی‌که قسمت تحتانی را می‌ساخته می‌دانسته که بعدها باید خود و افرادی که او را یاری می‌کنند، بتوانند اطراف گنبدی که در آینده باید ساخته شود و همچنین روی بنا، راحت جابه‌جا شده و مصالح در دسترس باشد. به‌همین‌دلیل نعی سرسرا به عرضی بیش از ۲ متر در اطراف گنبد ایجاد کرده و ضخامت دیوار را ایجاد می‌کرده که کاری بسیار هوشمندانه بوده ‌است. این بنا از خارج به شکل توده‌ای مکعب‌شکل که دارای چهار دهانه درگاهی عریض که بر بالای آن حد فاصل زیر بنا و گنبد است می‌نماید و به شکل مکعب است. اما، از داخل مثل گنبدهای سبک صومعه‌ها مستقیما بر دیوارهای شبستان مربع نهاده شده و انحنایی تدریجی از طرح چهارگوش زیر بنا به شکل مدور گنبدی دست می‌یابد.

ساختار بنا

بنا، با قاعده‌ای مربع‌شکل، اما درواقع، ذوزنقه‌ای با اضلاع تقریبی ۱۲ متر است که برای ساخت آن تنها از سنگ‌های آهنی رسوبی و ملات گچ استفاده گردیده ‌است. چارتاقی نیاسر از لحاظ بررسی شیوه‌های معماری در گذشته، شیوه‌های بدیع و مبتکرانه ساخت‌وساز تاق‌ها بدون قالب پیش‌ساخته، روش جالب تبدیل پلان مربع بنا به دایره گنبد آن، تناسب‌های هندسی متوازن و منحصربه‌فرد در طراحی آن و رعایت تناسب طلایی در اجزای آن، جالب توجه و شگفت‌انگیز است. چارتاقی‌ها سازه‌هایی هستند که می‌توان آغاز فصل‌های چهارگانه سال را با قرار گرفتن خورشید در هنگام طلوع در روز نخست هر فصل در زاویه خاصی از میان ستون‌های این گونه بناها مشاهده نمود.

موقعیت جغرافیایی نیاسر

شهر نیاسر مرکز بخش نیاسر از توابع شهرستان کاشان و استان اصفهان است . این شهر در فاصله 230 کیلومتری شهر تهران 100 کیلومتری شهر قم، و 220 کیلومتری شهر اصفهان قراردارد. فاصله این شهر از دو محور ارتباطی مهم کشور یعنی راه آهن تهران جنوب 40 کیلومتر و آزاد راه تهران جنوب 20 کیلومتر است. متوسط ارتفاع شهر نیاسر از سطح دریا 1650 متر است. وجود اختلاف ارتفاعی به میزان 200 متر از شمال تا جنوب شهر باعث ایجاد چشم‌اندازهای بی‌نظیر و بسیار زیبایی از نقاط مختلف شهر و پیرامون آن شده است. جمعیت ثابت نیاسر حدود 5000 نفر است که بنا به فصول مختلف تفاوت چشمگیری دارد در ایام نوروز و فصل گل‌وگلاب، این جمعیت به میانگین روزانه 50000 نفر افزایش می‌یابد که بیشتر آن را مسافران و گردشگران تشکیل می‌دهند و در فصل تابستان به‌دلیل آب‌وهوای معتدل کوهستانی نیاسر، جمعیت ساکن آن به حدود 10000 نفر افزایش می‌یابد.

جاذبه‌های گردشگری

نیاسر یکی از کهن‌ترین مراکز سکونت بشری است. محلات مسکونی شهر نیاسر در میان مساحتی بالغ بر 800 هکتار از باغ‌ها و گلستان‌ها و اراضی زراعی پراکنده شده است. غار تاریخی رئیس و لایه کهن زیرین آن، چارتاقی، بافت تاریخی با عناصر، فضاها، راسته‌ها و بناهای عمومی و مسکونی متعدد و گوناگون، باغ‌های گسترده، گلستان‌های زیبا و قرارگیری در دامنه کوه، به‌همراه چشمه اسکندریه و آبشار معروف آن و باغ و کوشک تالار این شهر را تبدیل به یکی از شهرهای تاریخی و گردشگری کشور کرده است. در ادامه مطلب به برخی از موارد میراث فرهنگی و طبیعی شهر نیاسر، اشاره می‌کنیم.

محور تالار نیاسر

غار رئیس، باغ تالار و کوشک صفوی

غار نياسر با درهای ورودی آن در باغ تالار معبدی بوده متعلق بوده به پيروان آئين ميترا (خدای ايران باستان). به احتمال زياد، قدمت اين معبد به اوايل دوران پارت‌ها برمی‌گردد. غار تاريخی نياسر درون توده سنگی از جنس تراورتن در زير باغ تالار و باغ‌های مجاور آن گسترده شده است. در بلندترين نقطه نياسر، واقع در باغ تالار ورودی اصلی اين غار وجود دارد كه صخره‌های بالای آبشار كشيده شده است. غار تاريخی نياسر، به‌طوركامل ساخته دست انسان است.

غار رئیس

کوشک صفوی باغ تالار از مکان‌های زیبا و دیدنی شهر نیاسر است که در آن درختان کهنسال و رفیع وجود دارد. درختانی سربه‌فلک‌کشیده که بسیار زیبا و دل‌انگیز است. آب چشمه اسکندریه در میان این باغ جاری است و پس از گذشتن از باغ به آبشار منتهی می‌شود. در قسمتی از این باغ عمارت بسیار زیبایی بنا شده است. باغ را آباد کرد با بخشيده‌شدن باغ تالار توسط فتحعلی‌شاه به صبای کاشانی، شاعر دربا قاجار، باغ تالار به دست خاندان صبای کاشانی می‌افتد و از زمان رضاشاه تا اوايل انقلاب‌اسلامی، آخرين مالکين خصوصی باغ تالار و کوشک آن، خاندان ضرابي‌ها بوده‌اند. در سنوات اخير، باغ تالار از ورثه خاندان ضرابی خريداری شد و به‌صورت يک مکان عمومی درآمد که زير نظر شهرداری نياسر اداره و سازماندهی می‌شود. درضمن، کوشک واقع‌شده در آن با توجه به شيوه ساخت و نحوه پوشش دورها دارای قدمت قاجاری است، ولی بر روی ويرانه‌های بنای ديگری بنا شده است. عمارت کوشک باغ تالار به شماره 5893 و در تاريخ 25/3/81 ثبت آثار ملی شده است.

آسیاب آبی

محور پای آبشار

آبشار،حمام صفوی، آسیاب آبی

آبشار نياسر از چشمه تالار (اسكندريه) واقع در كنار چارتاقي سرچشمه می‌گيرد به‌گونه‌ای كه دوسوم آن چشمه به سمت آبشار و از آنجا به دشت‌های نياسر و یک‌سوم آن به محله نو می‌رود. آن‌گونه كه از بقايای خزه‌های قديمی و آبراهه‌های موجود مشخص می‌شود، مسير آب در قديم عوض شده است. آبی كه از آبشار پائين می‌ريزد، در فصل پائيز كمترين و در فصل بهار بيشترين مقدار را داراست.

حمام صفوی

آسياب آبی، حمام صفوی و زيارت پنج امامزاده با توجه به شيوه معماری و نيز نوع قوس‌ها و پوشش‌ها قدمت بناهای آسياب و حمام مربوط به اواخر صفويه و اوايل قاجار است و در مورد زيارت نيز با توجه به تخريب چشمگير امکان تعيين قدمت امکان‌پذير نيست. حمام، زيارت و آسياب در تاريخ 10/3/82 و به شماره 9038 در فهرست ملی ثبت شده است.

برج چالقاب

محور چالقاب

برج چالقاب بر روی تپه‌ای از جنس سنگ به نام کوجه چاله‌قاب و در ارتفاع متری از سطح زمین واقع شده و در محله‌ای به همين نام قرار دارد. محله‌ چاله‌قاب با دارابودن آثار ارزشمندی از سده‌های گذشته همچون خانه بروجردی، خانه بخشی تقی، گذر چاله‌قاب و برج چاله‌قاب دارای ارزش فراوان است.

خصوصیات اقتصادی شهر

شهر نیاسر یکی از سه مرکز مهم تولید گل محمدی، گلاب و عرقیات گیاهی شهرستان کاشان و کشور است. چنین ویژگی کم‌نظیری به‌سبب قرارگیری در دامنه شرقی کوه‌های کرکس و وجود چشمه پرآب اسکندریه و قنات‌های زیادی است که محدوده‌ای به‌وسعت 800 هکتار را به زیر کشت برده و با گسترش روش‌های مدرن آبیاری و کشاورزی به میزان زیادی قابل‌گسترش است. از دیگر محصولات نیاسر، در کنار گل محمدی کشت گندم و جو و سایر غلات، سبزیجات، صیفی‌جات، و از محصولات باغی آن می‌توان به زردآلو، سیب، گردو و بادام اشاره کرد. در کنار کار کشاورزی، پرورش دام و طیور و حضور در کارخانجات صنعتی، عمده فعالیت‌های مردم شهر نیاسر به‌حساب می‌آید.

منبع: نیاسر، چهارطاقی نیاسر و گهواره دید شیراز