فن و صنعت موزاییک‌سازی یعنی تركیب سنگ‌های رنگی كوچک و طبق طرح‌های هندسی و با نقوش مختلف زیبا در این زمان به اوج ترقی و پیشرفت خود رسیده كه ساغر به‌دست آمده از حفریات مارلیک را می‌توان نمونه عالی و كامل آن دانست. این جام موزاییكی كه از تركیب سنگ‌های رنگین به‌شیوه دوجداره ساخته شده، از نظر اصطلاح فنی به «هزار گل» معروف است و از لحاظ كیفیت كار در ردیف منبت قرار دارد.

تزئینات به‌جای‌مانده از زمان هخامنشیان، حكایت از كاربرد آجرهای لعاب‌دار رنگین و منقوش و تركیب آن‌ها دارد. بدنه ساختمان‌های شوش و تخت جمشید با چنین تلفیقی آرایش شده‌اند. دو نمونه جالب‌توجه از این نوع كاشی‌كاری، در شوش به‌دست آمده كه به «شیران و تیراندازان» معروف است. علاوه‌بر موزون‌بودن و رعایت تناسب كه در تركیب اجزاء طرح‌ها به‌كاررفته، نقش اصلی همچنان حكایت از وضعیت و هویت واقعی سربازان دارد. چنان‌كه چهره‌ها از سفید تا تیره و بالاخره سیاه‌رنگ است، وسایل زینتی مانند گوشواره و دستبندهایی از طلا دربردارند و یا كفش‌هایی از چرم زردرنگ به پا دارند. از تزئینات كاشی، هم‌چنین برای آرایش كتیبه‌ها نیز استفاده شده است. رنگ متن اصلی كاشی‌های دوره هخامنشیان اغلب زرد، سبز و قهوه‌ای، و لعاب روی آجرها از گچ و خاک پخته تشكیل شده است.

نمونه‌های دیگری از این نوع كاشی‌های لعاب‌دار مصور به نقش حیوانات خیالی مانند «سیمرغ» و یا «گریفن» دارای شاخ گاو، سر و پای شیر و چنگال پرندگان نیز طی حفریات چندی به‌دست آمده است. قطعاتی از قسمت‌های مختلف كاشی‌كاری متنوع زمان هخامنشیان درحال‌حاضر در مجموعه موزه لوور و سایر موزه‌های معروف جهان قرار دارد. در دوره اشكانیان، صنعت لعاب‌دهی پیشرفت قابل‌ملاحظه‌ای كرد، و به‌خصوص استفاده از لعاب یکرنگ برای پوشش جدار داخلی و سطح خارجی ظروف سفالین معمول گردید. هم‌چنین غالبا قشر ضخیمی از لعاب بر روی تابوت‌های دفن اجساد كشیده می‌شده است. در این دوره به‌تدریج استفاده از لعاب‌هایی به رنگ‌های سبز روشن و آبی فیروزه‌ای رونق پیدا كرد.

بنا به اعتقاد عده‌ای از محققان، صنعت لعاب‌سازی در زمان اشكانیان درنتیجه ارتباط تجاری و سیاسی بین ایران و خاوردور به چین راه یافته، و سفالگران چین در زمان سلسله هان (۲۰۶ق م –۲۲۰ میلادی) از فنون لعاب‌دهی رایج در ایران برای پوشش ظروف سفالین استفاده می‌كرده‌اند. با وجود توسعه فن لعاب‌دهی، به‌علت ناشناخته‌ماندن معماری دوره اشكانی در ایران، گمان می‌رود در این دوره هنرمندان استفاده چندانی از لعاب برای پوشش خشت و آجر نكرده و نقاشی دیواری را برای تزئین بناها ترجیح داده‌اند. دیوارنگاره‌های كاخ آشور و كوه خواجه سیستان یادآور اهمیت و رونق نقاشی دیواری در این دوره است.

طرح‌های تزئینی این دوره، از نقش‌های گل و گیاه، نخل‌های كوچک، برگ‌های شبیه گل «لوتوس» و تزئینات انسانی و حیوانی است، كه در آرایش دو بنای یادشده نیز به‌كار رفته است. امید است در كاوش‌های آینده در نقاط مختلف، كاشی‌های بیشتری از دوره اشكانیان یافت شود كه امكان مطالعه و بررسی دقیق در این زمینه را فراهم آورد. در عصر ساسانیان، هنر و صنعت دوره هخامنشیان مانند سایر رشته‌های هنری ادامه پیدا كرد، و ساخت كاشی‌های زمان هخامنشیان با همان شیوه و با لعاب ضخیم‌تر رایج گردید.

نمونه‌های متعددی از این نوع كاشی‌ها كه ضخامت لعاب آن‌ها به قطر یک سانتی‌متر می‌رسد در كاوش‌های فیروزآباد و بیشابور به‌دست آمده است. در دوره ساسانیان، علاوه‌بر هنر كاشی‌سازی، هنر موازاییک‌سازی نیز متداول گردید. مخصوصا پوشش دو ایوان شرقی و غربی بیشابور از موزاییک به رنگ‌های گوناگون و تزئینات گل و گیاه و نقوشی از اشكال پرندگان و انسان را دربرمی‌گیرد. كیفیت نقوش موزاییک‌های مكشوفه در بیشابور گویای ادامه سبک و روش هنری است كه در دوره اسلامی، به‌شیوه معرق در كاشی‌سازی و كاشی‌كاری تجلی نموده است. رنگ‌آمیزی‌های متناسب، ایجاد هماهنگی و رعایت تناسب از ویژگی‌های كاشی‌كاری‌های این دوره است.

پس از گسترش اسلام، به‌مرور هنر كاشی‌كاری یكی از مهمترین عوامل تزئین و پوشش برای استحكام بناهای گوناگون، به‌ویژه بناهای مذهبی گردید. یكی از زیباترین انواع كاشی‌كاری را در مقدس‌ترین بنای مذهبی یعنی قبهٔ‌الصخره به تاریخ قرن اول هجری می‌توان مشاهده كرد. از اوایل دوره اسلامی، كاشی‌كاران و كاشی‌سازان ایرانی مانند دیگر هنرمندان ایرانی پیشقدم بوده و طبق گفته مورخین اسلامی، شیوه‌های گوناگون هنر كاشی‌كاری را با خود تا دورترین نقاط ممالک تسخیرشده -یعنی اسپانیا- نیز برده‌اند.

هنرمندان ایرانی از تركیب كاشی‌های با رنگ‌های مختلف به‌شیوه موزاییک، نوع كاشی‌های «معرق» را به‌وجود آوردند و خشت‌های كاشی‌های ساده و یک‌‌رنگ دوره قبل از اسلام را به رنگ‌های متنوع آمیخته و نوع كاشی «هفت رنگ» را ساختند. همچنین از تركیب كاشی‌های ساده با تلفیق آجر و گچ، نوع كاشی‌های «معقلی» را پدید آوردند. و به‌این‌ترتیب، از قرن پنجم هجری به بعد كمتر بنایی را می‌توان مشاهده كرد كه با یكی از روش‌های سه‌گانه فوق و یا كاشی‌های گوناگون رنگین، تزئین نشده باشد.

منبع: کاشی‌کاری