ویژگی‌های زمین‌شناسی و جغرافیایی رشته‌کوه البرز

از دید چینه‌شناسی و زمین‌ساخت (تکتونیک)، رشته‌کوه البرز به سه بخش خاوری (شرقی)، مرکزی و باختری (غربی) بخش‌بندی می‌شود. البرز باختری از رودخانه آستاراچای تا دره سپیدرود، البرز مرکزی از دره سپیدرود تا دره فیروزکوه و رود تالار، و البرز خاوری از دره فیروزکوه تا گرگان‌رود و مرز خراسان کشیده شده ‌است. البرز باختری بخش مهمی از کوه‌های تالش را دربرمی‌گیرد. این کوه‌ها از گردنه حیران تا غرب شهرستان هشت‌پر کمابیش به خط راست به سمت جنوب سپس به سوی جنوب‌شرقی امتداد یافته و در جنوب شهرستان رشت به دره سپیدرود می‌پیوندد.

واژه‌شناسی

در اوستا «هره برزَیتی» Harā Bərəzaitī پهلوی «هربرز» مرکب از دو جزء: هر، به معنی کوه و برز به معنی بالا و بلند و بزرگ. در ادبیات پارسی «برزکوه» هم به معنی البرز آمده و ترجمه تحت‌اللفظی آن است.

اسطوره‌شناسی

رشته‌کوه البرز و قله دماوند و به‌خصوص قارن‌کوه در ناحیه شمال سمنان، نقش برجسته‌ای در متون تاریخی طبرستان و افسانه‌های ایرانی دارند. در افسانه‌های کهن از رشته‌کوه البرز تحت عنوان تیراگ نام برده‌اند که در واژه‌نامه کتاب سوشیانس نیز از آن یاد شده ‌است. براساس اعتقادات ایرانیان، کوه مقدس البرز، وسط زمین قرار دارد و به آسمان پیوسته است و طبق باوری کهن، زایش مهر را از آذرخش دو قطعه سنگ در کوه البرز می‌دانند. پل چینوت هم که براساس باور ایرانیان باستان، روح انسان‌ها پس از مرگ، برای رسیدن به بهشت یا دوزخ باید از آن بگذرند هم در البرز قرار داشته است.

در ایران به‌لحاظ جغرافیای طبیعی، هم کوه یک اصل بوده و اگر کوه نبود، آب و جنگل نبود و فلات ایران اینگونه شکل نمی‌گرفت بنابراین کارکردهای بسیار و دست‌نیافتنی‌بودن البرز در گذشته سبب شده بود تا معانی بسیاری برای ایرانیان داشته باشد که این مسأله هم در دوره مهرپرستی، هم دوره زرتشتی و هم دوران اسلام، قابل مشاهده است.

کوه‌های مرتفع رشته‌کوه البرز

دماوند، ۵۶۱۰ متر. علم کوه، ۴۸۵۰ متر. خرسان شمالی، ۴۶۸۰ متر. خرسان جنوبی، ۴۶۵۹ متر. تخت سلیمان، ۴۶۵۹ متر. سیاه‌سنگ، ۴۶۰۹ متر. هفت خوان، ۴۵۳۷ متر. چالون، ۴۵۱۶ متر. سیاه گوک جنوبی، ۴۵۰۰ متر. سیاه گوک شمالی، ۴۴۴۵ متر. سیاه کمان، ۴۴۷۲ متر. شانه کوه، ۴۴۶۵ متر. کالو، ۴۴۱۲ متر. گردونکوه، ۴۴۰۲ متر. میان سه چال، ۴۳۴۸ متر. آزاد کوه، ۴۳۹۸ متر. خلنو، ۴۳۷۵ متر. ناظر بزرگ (شکر لقاس)، ۴۳۵۰ متر. لشگرک، ۴۲۵۶ متر. پالان گردن، ۴۲۵۰ متر. سیالان، ۴۲۵۰ متر. کلون بستک، ۴۲۰۰ متر. زرین کوه (ماسه چال)، ۴۲۰۰ متر. شاه البرز، ۴۲۰۰ متر. خشچال، ۴۱۸۰ متر. سرکچال، ۴۱۵۰ متر. وروشت، ۴۱۰۰ متر. خرسنگ، ۴۱۰۰ متر. ناز، ۴۱۰۰ متر. کهار، ۴۰۵۰ متر. آلانه سر، ۴۰۵۰ متر. کرما کوه، ۴۰۲۰ متر. پسند کوه، ۴۰۰۰ متر. سیاه لیز، ۳۹۷۵ متر. توچال، ۳۹۶۰ متر. مهرچال، ۳۹۲۰ متر.

آتشکوه، ۳۸۵۰ متر. شاه‌نشین، ۳۸۵۰ متر. زرین کوه، ۳۸۵۰ متر. سماموس، ۳۶۲۰ متر. کوه لوارک، ۳۵۶۰ متر. کلک‌چال، ۳۳۵۰ متر. کوه لیچه، ۲۸۷۸ متر. ارفع کوه، ۲۸۵۰ متر. کوه مزرا، ۲۴۲۰ متر. کوه سه‌پایه، ۲۲۰۰ متر. کوه مرتفع غرب. کوه‌های تالش و دیگر کوه‌های مرتفع شرق: شاهوار ۳۹۴۵متر (بلندترین قله البرز شرقی). چالویی (دامغان)۳۹۰۰ متر. گاوکشان ۳۸۱۳متر. کهکشان (دامغان) ۳۸۰۰متر. کرکسی (دامغان) ۳۷۰۰متر. نیزوا ۳۷۵۰متر. نمازگاه (دامغان)۳۶۰۵متر. ناقاره خانه (دامغان)۳۶۰۵متر. شاهدارکوه (دامغان)۳۲۵۲متر. بادله کوه (دامغان)۳۲۲۰متر. بینالود ۳۲۱۱ متر(واقع در رشته کوه بینالود).

منبع: رشته‌کوه البرز