تاریخچه نام‌های کوه دماوند

دماوند یا دنباوند به نقل از فرهنگ معین، دارای دو جز دَم به معنای دمه و بخار و پسوند آوند به‌معنای دارای است. که ترکیب این دو واژه معنای دارای دمه و بخار را می‌دهد که احتمالا به‌دلیل آتشفشانی‌بودن آن، این نام بر آن نهاده شده است. نام دماوند به زبان پهلوی و در کارنامه اردشیر بابکان به شکل دنباوند و در کتیبه‌های ساسانی مانند کتیبه نقش رستم و کتیبه نرسی در پایکولی کشور ترکیه به‌صورت دومباوند و دنباوند ذکر شده است. در نامه تنسر و در کتاب شهرستان‌های ایران و کتاب جغرافیای موسی خورنی از این کوه به نام دمباوند یاد شده است.

در منابع دوران اسلامی که اغلب به زبان فارسی و عربی است، نام‌های «دُنباوند»، «دَنباوند»، «دباوند» و «دماوند» ذکر شده است. دم یا دنب در زبان پهلوی به معنی گرما یا بخار و گاز و آوند در این زبان به معنای ظرف است. بنابراین، با این نگرش معنای این کلمه را می‌توانیم به معنای «ظرف بخار» ترجمه کنیم که با توجه به آتشفشانی ‌ودن کوه دماوند چندان دورازذهن نیست. ویلهلم آیلرز، پژوهشگر غربی که نام دماوند را مورد بررسی قرار داده، با ارائه شواهدی اذعان می‌کند که دنباونت یا دنباوند به معنی کوه چند منظره یا کوه چند قیافه است. کوه دماوند با نام‌های لواسان، کوه سنگ لاجورد و کرونوس هم در بعضی کتب یاد شده است.  

موقعیت جغرافیایی کوه دماوند

زیباترین و بلندترین قله ایران، در بخش مرکزی رشته کوه البرز و در جنوب دریای خزر و بخش لاریجان شهرستان آمل واقع شده است، با این حساب از نظر تقسیمات استانی این کوه در استان مازندران است. البته در نگاه تاریخ دانان و شاعران گذشته، این کوه همیشه جزء خاک مازندران به حساب می‌آمده است. کوه دماوند در دوران چهارم زمین‌شناسی «هولوسین»، تشکیل شده است. پایین‌ترین دمای قله دماوند در فصل های سرد 60 درجه سانتی‌گراد است و در دیگر فصول سال این عدد به یک و دو درجه زیر صفر می‌رسد.

باد و طوفان در کوه‌پایه‌های قله دماوند معمولا با سرعت 70 کیلومتر در ساعت می‌وزد. این سرعت در نقاط بالاتر به 150 کیلومتر در ساعت می‌رسد. این بادها معمولا از سمت غرب و شمال غربی دماوند می‌وزند. در بهار؛ از ابتدای فروردین تا انتهای اردیبهشت، قله دماوند هوای بسیار طوفانی دارد و بارش برف مستمر تداوم دارد که برای صعود بسیار خطرناک است. معمولا کوهنوردان حرفه‌ای اواسط خردادماه تا اواخر تیرماه را برای سفر به این قله انتخاب می‌کنند. در این زمان، آب‌وهوای منطقه دارای پایداری نسبی است و سرسبزی و طراوت در آن موج می‌زند.

از اواخ تیرماه تا اول مهرماه، کوه دماوند هوای پایدار و کم‌برفی دارد و محدوده یخچال ها ثابت می‌شود. این موضوع سبب آن می‌شود که کمبود آب در دامنه‌ها و بارگاه سوم به چشم بیاید. از ابتدای مهر تا پایان اسفند، هوای دماوند ناپایدار و طوفانی است و حجم سنگین برف در دامنه‌ها به چشم می‌خورد. در این چند ماه نمی‌توان آب جاری در کوه پیدا کرد.

آبشارهای کوه دماوند

کوه دماوند جاذبه های طبیعی بسیار زیادی دارد که بسیاری از کوهنوردان و علاقه مندان به طبیعت کوهستانی برای دیدن آن ها به سمت این کوه دیدنی جذب می شوند. یکی از جمله انواع جاذبه هایی که کوه دماوند از آن برخوردار است، وجود آبشارهای زیبا در دل این کوه است، در ادامه به معرفی تعدادی از آبشار های نزدیک کوه دماوند خواهیم پرداخت تا شما نیز بیشتر با آن ها آشنا شوید.

آبشار یخی

آبشار یخی، آبشاری در ارتفاع 5100 متری کوه دماوند است که در جبهه جنوبی کوه دماوند وجود دارد. کسانی که به این آبشار می رسند، از مسیر اصلی قله منحرف می شوند. این آبشار چیزی بین 7 تا 12 متر ارتفاع دارد.

معمولا زمان های کوتاهی از تابستان، برای یک مدت کوتاه، باریکه آبی از کنار آن جاری می‌شود. در دیگر زمان این باریکه آب معمولا یخ‌زده است. هر سال در تابستان به‌علت تابش آفتاب هنگام ظهر و مدتی در بعد از ظهر، دمای هوا به بالای صفر درجه می‌رسد و به این علت، آب اندکی از این آبشار یخی ساقط می‌شود. زمانی‌که دوباره دمای هوا به زیر صفر درجه برمی‌گردد، این باریکه دوباره منجمد می‌شود و آبشار یخی شکل می‌گیرد. این آبشار از نظر ارتفاع از سطح دریا، با بودن در ارتفاع 5100 متری مرتفع‌ترین آبشار خاورمیانه به‌حساب می‌آید.

آبشار لار

این آبشار در منطقه لار دماوند در 2 کیومتری شرق ملک چشمه لار، در دره‌ای زیبا به نام برف تنگه قرار دارد. دشت لار در کوهپایه قله دماوند قرار دارد. دشت لار از شمال به کوه‌های شهرستان نور مازندران، از شرق و شمال شرق به کوه دماوند از جنوب شرق به ایرا، دماوند و پلور مازندران، از جنوب به افجه، امامه و لواسان و از غرب به خاتون بارگاه و گرمابدر راه کشیده شده است. وسعت لار در حدود 73500 هکتار است که به‌عنوان پارک ملی لار نیز شناخته می‌شود.

یخچال‌های کوه دماوند

اگرچه وسعت و ارتفاع قله دماوند زیاد است و برف سالانه زیادی می‌بارد و دمای هوا هم سرد است ولی به‌دلیل گرمایی که فعالیت‌های آتشفشانی تولید می‌کنند و شیب زیاد کوه، در این قله، برخلاف کوه‌های سبلان و علم کوه که شاهد یخچال‌های کوهستانی قابل‌ملاحظه‌ای در آن‌ها هستیم، یخچال‌های کوهستانی آن‌چنانی تشکیل نشده است. البته برفچال‌های بزرگ و یخچال‌های کوهستانی کوچک و چهار یخچال در جبهه شمالی شیب خیلی تند وجود دارند که نوع معلق به‌حساب می‌آیند. یکی دیگر از نمونه اینگونه یخچال‌ها، در جبهه شمال شرقی این کوه واقع شده است.

یخچال سیوله و دوبی سل

یخچال‌های طبیعی اطراف قله دماوند، به‌طورکلی به دو دسته تقسیم می‌شوند، اول، یخچال‌های شمالی و شمال شرقی اطراف قله دماوند هستند. اولین یخچال این دسته یخچال، سیوله نام دارد. این یخچال در جبهه شمالی قله قرار گرفته است. مساحت یخچال سیوله 1.2 کیلومترمربع، محیط آن 5.2 کیلومتر، طولش 2.4 کیلومتر و عرض متوسط آن 450 متر است. دومین یخچال این ناحیه، دوبی سل نام دارد. این یخچال در جبهه شمالی واقع شده و مساحت آن 0.7 کیلومترمربع است. محیط این یخچال 4.6 کیلومتر، حداکثر طول آن 2 کیلومتر و عرض متوسط آن 250 متر است. یخچال خورتاب سر یکی دیگر از یخچال‌های جبهه شمالی است که کمی به شمال شرقی متمایل است. مساحت این یخچال 0.5 کیلومترمربع است. محیط یخچال خورتاب سر، 3.6 کیلومتر، طول آن حداکثر 1.7 کیلومتر، عرض متوسط آن 300 متر است.

یخچال یخار

یخچال یخار در بخش شمال شرقی قرار دارد و به‌دلیل شیب بسیار تندش از نوع یخچال‌های معلق به‌حساب می‌آید. این یخچال دارای قندیل‌های یخی آویزان است که برخی از آن ها 50 متر طول دارند. قسمت بالایی یخچال یخار، به بام برفی یا بام یخی مشهور است. این یخچال 2 کیلومترمربع مساحت دارد و از ارتفاع 4500 متری تا 5600 متری کشیده شده است. دومین دسته از یخچال‌های قله دماوند، یخچال‌ها و برفچال‌های اطراف آن است. ارتفاع خط برف در اطراف قله دماوند، در ارتفاع 4500 متری (از سطح دریاهای آزاد) قرار دارد و  این یعنی بالاتر از این ارتفاع حتما یخچال‌های طبیعی یا برفچال‌ها وجود دارند.

علاوه‌براین، در دره‌ها و بعضی از شیب‌های ارتفاع 4500 متر به بالا، یخچال‌های کوچکی نیز وجود دارند که بعضی از مهم‌ترین آن‌ها را در اینجا نام می‌بریم: یخچال و زمین‌چال (در بخش شرقی)، یخچال سرداغ (بین یال‌های غربی)، یخچال غربی، یخچال کافر دره (بین یال‌های جنوبی و جنوب شرقی)، یخچال آسپرین سر (بین یال‌های جنوب و جنوب غربی).

خصوصیات یخچال‌های طبیعی دماوند

خط برف: خط برف در منطقه یخچال‌های طبیعی و برفچال‌های اطراف قله دماوند به طور متوسط 4400 تا 4500 متر از سطح دریاهای آزاد است.

شیب بسیار تند: شیب بسیار تند یخچال‌های قله دماوند که از 26درصد تا 40درصد است، باعث می‌شود یخ‌های این یخچال‌ها بیشتر از 20 متر ضخامت نداشته باشند. این شیب همچنین باعث می‌شود در سطح یخچال‌ها شکاف عمیق دیده نشود.

ریزش بسیار تند واریزه‌ها: در اواخر فصل ذوب، ریزش بسیار تند واریزه‌ها، که در یخچال دره یخار شدیدتر از یخچال‌های دیگر است، درواقع حرکت یخرفت‌های سطحی به‌علت شیب زیاد سطح است.

ستون‌های برفی یخ‌زده: در سطح یخچال‌های نامبرده شده، ستون‌های برقی یخ‌زده با ارتفاع 50 تا 80 سانتی‌متر وجود دارد که برخی از آن‌ها شبیه عروسک‌هایی هستند که از یخ ساخته شدند. شدت و زاویه تابش آفتاب به‌علاوه آب‌وهوا، عواملی هستند که باعث شکل‌گیری این آدمک‌های برفی می‌شوند. همین موضوع سبب می‌شود که این ستون‌های برفی یخ‌زده در  تابستان بیشتر به‌وجود آیند.

کوه دماوند؛ زیستگاه جانوران

منطقه کوه دماوند، به‌دلیل موقعیت ویژه‌ای که از شمال به جنگل و از جنوب به کوه‌های هم‌مرز کویر دارد، دارای گونه‌های مختلفی از جانوران است. در پیرامون دماوند، جانوران شکارچی مانند روباه، شغال، سگ و گرگ به شکل پراکنده حضور دارند. برخی از این جانوران در ارتفاع 4000 متری این کوه هم دیده شده‌اند. در این منطقه خرس هم وجود دارد، اما در ارتفاعات بلند نیست و بیشتر در غرب و شمال دیده می‌شود. علاوه‌بر، جانوران شکارچی، جانوران گیاه‌خوار نظیر گراز، خرگوش، آهو و میش نیز در این ناحیه دیده می‌شوند. کل، میش و آهو در فصل‌های گرم به ارتفاعات بالاتر می‌روند ولی گراز و خرگوش در دشت‌های کوهپایه‌ای کوه دماوند زیست می‌کنند و در هیچ فصلی به ارتفاعات بالاتر نمی‌روند. در این منطقه، انواع پرندگان از قبیل شکارچی و غیرشکارچی نیز زندگی می‌کنند، عقاب طلایی، جغد، خفاش، تیهو، کبک، طوطی، دارکوب و سینه سیاه از پرندگانی هستند که در این منطقه زندگی می‌کنند.

کوه دماوند، زیستگاه خزندگان بسیاری دیگر از جانوران ازجمله 5 نوع مار، انواع عقرب، بزمجه، انواع موش و گورکن‌ها نیز هست. اغلب گزنده‌های این محدوده سم‌های کشنده‌ای ندارند و اگر خطرناک‌ترین آن‌ها هم کسی را نیش بزند، اگر در عرض چند ساعت به یک مکان بهداشتی درمانی برسد، می‌تواند درمان شود. این گزندگان، معمولا در ارتفاع بیش از 4000 متر دیده نمی‌شوند. بر روی قله دماوند، لاشه چند حیوان مرده و یخ‌زده وجود دارد که چندین سال است آنجا دیده می‌شوند. این لاشه‌ها متعلق به حیواناتی مانند گوسفند و بز کوهی است و علت مرگ آن‌ها مشخص نیست.

طبیعت و پوشش گیاهی کوه دماوند

پوشش گیاهی دماوند، متنوع و گوناگون است، به‌طوری‌که یک گونه خاص فقط در یک ارتفاع مشخص دیده می‌شود. برخی از گیاهان این منطقه که به اسم دماوند نامگذاری شده‌اند، شامل کلاه میرحسین دماوندی، کزل دماوندی، زنگوله‌ای دماوندی، کتانی دماوندی و ماشک دماوندی است. در ارتفاع 3200 تا 3500 متر، علف و بوته‌های بلند و خاردار و به‌هم‌پیوسته نیز دیده می‌شوند. بوته‌های خارپشتی، گونه‌های هزارخار، بوته‌های بنفش اسپرس پشته‌ای و گچ‌دوست گل سنگی در دماوند وجود دارند. یکی از گونه‌های ورموت به نام درمنه کوهی، درمنه معطر، درمنه کوهسری و درمنه شرقی نیز در کوه دماوند دیده می‌شوند.

دامنه کوه دماوند که شامل ارتفاع 2000 تا 3500 متری است، از شقایق پوشیده شده است. این شقایق که در دنیا منحصر به فرد به‌حساب می‌آید، در کتاب‌های معتبر گیاه‌شناسی جهان با نام‌های شقایق لار و رینه ثبت شده است. گل بی‌مرگ طلایی، پیرسنبل، پنجه برگ نقره‌گون، پنجه برگ نقره‌گون، آزاد بری، پنجه برگ همدانی، دنایی سنبله ارغوانی، مینای پرکپه برق نقره‌ای، ریش سنبل، خشخاش طناز، شکر تیغال، نسترن وحشی، شبدر شاه بلوطی، ترشک کوهسری، دغدغک البرزی، پلاخور بوته‌ای، جاروی علفی بامی، علف قرمز، رز گرد آلود، علف بره، شبه یولاف شکننده، چمن آراراتی، ملیکای بی زبانک، علف صورتی، چاودار هراتی، جو چمنزار، ازمکی کوهسری، یاسمن صخره‌ای، گز، جاشیر و ده‌ها نوع دیگر از گیاهان نیز در پوشش گیاهی دماوند جای می‌گیرند.

فشار هوا و میزان بارندگی در کوه دماوند

در دماوند، سالانه 1400 میلی‌متر باران می‌بارد. بارش در نقاط مرتفع دماوند بیشتر به‌صورت برف است، برفی که این کوه سربه‌فلک‌کشیده را سفیدپوش می‌کند. فشار هوا در دماوند، یک دوم فشار هوا در سطح دریا است.

کوهنوردی در دماوند

کوهنوردی بر قله دماوند، سابقه دورودرازی دارد. در سفرنامه ناصرخسرو، ذکرشده که عده‌ای از داخل یک چاه در بالای قله دماوند نوشادر و کبریت استخراج می‌کنند. نخستین صعود اروپایی‌ها به این قله به سال 1837 بازمی‌گردد، که توسط کوهنوردی به تیلر تامسن انجام شده است. نخستین صعود مستند ایرانیان به این قله، در سال 1857 انجام شده است که این گروه کوهنوردی توسط فردی به نام محمد صادق خان قاجار انجام شده است. طبق سندی که از این صعود به‌جامانده، این افراد، آن زمان ارتفاع این قله را 6613 ذرع تخمین زده‌اند.

رودخانه‌های اطراف کوه دماوند

در اطراف کوه دماوند، رودخانه‌های بسیاری تشکیل شده است که طبیعت این منطقه را به‌خوبی تحت‌تاثیر قرار داده‌اند. در ادامه به معرفی تعدادی از این رودخانه‌ها خواهیم پرداخت.

رودخانه هراز: شعبه اصلی این رود از قله پالون گردن در البرز مرکزی نشات می‌گیرد، ولی برخی شعبه‌های آن را یخچال‌های شمالی و شمال شرقی کوه دماوند سیراب می‌کنند.

رودخانه دلیچای: پرآب‌ترین شعبه رودخانه هراز که سرچشمه‌های آن از غرب دماوند نشأت می‌گیرد. رودخانه‌های سفید آب، غزل‌دره، لار بزرگ: هر سه این رودخانه‌ها از رشته‌کوه‌هایی به نام دوخواهران سرچشمه می‌گیرند.

چه جوری بریم کوه دماوند؟

برای رفتن به دماوند چند مسیر وجود دارد که معروف‌ترین آن‌ها مسیر جنوبی است. این مسیر که از ساده‌ترین مسیرهای دستیابی به این کوه است، از طریق پلور و رینه قابل‌دسترس است. در نیمه‌های جاده آسفالتی که پلور و رینه را به یکدیگر متصل می‌کند، مسیری خاکی وجود دارد که با یک تابلو کوچک مشخص شده است. این مسیر به مسجد صاحب زمان و گوسفند سرا که در ارتفاع 3000 متری قله دماوند قرار دارد می‌رسد. این نقطه، مبدا صعود به قله دماوند از مسیر جنوبی است. این مسیر در ادامه تا بارگاه سوم که در ارتفاع 4150 متری واقع شده است ادامه دارد. بعد از بارگاه سوم، از سمت چپ آبشار یخی به تپه گوگردی می‌رسیم که به‌دلیل فعالیت‌های آتشفشانی اخیر به‌وجود آمده است. ادامه این مسیر با یک شیب تقریبا تند به قله می‌رسد.

بهترین زمان صعود به قله دماوند

حرفه‌ای‌ها بهترین زمان برای صعود به دماوند را از اواسط خرداد تا اوایل شهریور می‌دانند. در زمان‌های غیرازاین، صعود به بالای دماوند، دشوار و خطرناک خواهد بود. یک کوهنورد واقعی همیشه سلامتی را در اولویت قرار می‌دهد، حتی اگر 70درصد راه را طی کرد، اگر شرایط را مساعد نبیند به پایین بازمی‌گردد. صعود به قله دماوند، حتما باید با گروه‌های کوهنوردی دوره‌دیده و حرفه‌ای انجام شود و صعود انفرادی به آن خطرناک است. یک لایه لباس بیس، پلار، کت پر، دستکش، کلاه، شلوار مناسب کوهنوردی، جوراب پشمی، گتر و یک جفت باتوم کوهنوردی برای صعود تابستانی به قله دماوند نیاز است. البته رهبران گروه‌های کوهنوردی همه این نکات را پیش از حرکت به سمت قله‌ها به اعضای گروه کوهنوردی توضیح می‌دهند.

آتشفشان دماوند

دماوند آتشفشانی خاموش است که امکان فعال‌شدن مجدد آن وجود دارد. در سال 1386 دود و بخاراتی از این آتشفشان خارج شد که برخی را بر آن داشت که این را دلیلی برای فعال‌شدن دوباره این آتشفشان بدانند. اما حقیقت ماجرا اینست که در سال‌های پربارش، نفوذ آب به درون قله، پس از برخورد با سنگ‌های داغ، جریانی از بخار آب در سطح آن ایجاد می‌کند که در ظاهر شبیه به فعالیت‌های آتشفشانی است. قطر دهانه آتشفشان دماوند، 400 متر است که دریاچه‌ای از یخ آن را پوشانده. در کناره‌های جنوبی و شمالی کوه دماوند هم نشانه‌هایی از وجود دهانه‌های قدیمی دیده می‌شوند.

روز ملی دماوند

قله دماوند با مساحتی در حدود 2950 هکتار در سال 1381 به مجموعه مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت از محیط‌زیست پیوست. قله دماوند در فرهنگ ایران، مظهر ایستادگی، پایداری و شکوه است. کوه دماوند به‌عنوان اولین اثر طبیعی ایران در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید و در شمار چهار منطقه ارزشمند از نظر حفاظت محیط زیست قرار گرفت.

کوه دماوند در تقویم ایران دارای یک روز ملی است. در تقویم رسمی کشور ما، روز سیزدهم تیرماه روز ملی دماوند نامگذاری شده است. معمولا در این روز، کوهنوردان دماوند دوست در شهر رینه لاریجان گرد یکدیگر جمع می‌شوند و این روز را جشن می‌گیرند. علاوه‌بر کوه دماوند، جشن روز ملی آن هم به ثبت رسیده است. به افتخار این کوه و این روز در سال 1391 از موسیقی ملی آن هم با صدای سالار عقیلی رونمایی شد.

منبع: کوه دماوند