در دو طرف فضای تالار اصلی، دو راهرو با سردرهای تودرتو در دو اشكوبه ایجاد شده. بخش شرقی آن قدیمی و همزمان با تالار ساخته شد، ولی بخش غربی جدیدتر و براساس نقل‌قول‌ها و اسناد موجود، دچار حریق شده و در سال‌های اوایل حكومت پهلوی مانند فضاهای بخش شرقی و با اندكی تفاوت بازسازی شده است. پوشش و سقف فضاهای ضلع شرقی تالار اصلی در قسمت‌های راهرو و اتاق‌های طبقه همكف به روش تیرپوش و فضاهای فوقانی به‌صورت طاق تویزه است. معماری بخش ضلع غربی حیاط اصلی كه احتمال می‌رود در زمان میرزا رضایی، وزیر میرزا علی‌نقی آصف به مجموعه الحالق شده با دیگر بخش‌ها به‌ویژه تالار اصلی ضلع شرقی تفاوت دارد.

فضای یادشده دارای یک ایوان سراسری با ستون‌های چهارضلعی است. در پشت این ایوان سراسری، یک تالار با اروسی بسیار و طرح اسلیمی وجود دارد كه روی یكی از لنگه‌های آن تاریخ 1323 نوشته شده. سقف این بخش با طاق و تویزه و تزئینات گچبری با طرح پرنده و سقف ایوان آن مسطح و قاب‌بندی شده است. در دو طرف بخش، دو راهرو قرار دارد كه بالای آن‌ها اتاق‌هایی با استفاده از اروسی‌هایی است كه این فضاها در معماری مسكونی به كشواز معروف است. در كنار راهروهای جنبی دو اتاق وجود دارد كه یكی از آن‌ها متصل به حمام است و دیگری متصل به حیاط اندرونی است. در این فضا، به‌جای استفاده از طرح سه‌دری از یک اروسی چهارلنگه با طرح اسلیمی استفاده شده. سقف این فضا هم مسطح و به روش تیرپوش و دارای قاب‌بندی طراحی شده است.

2- در ضلع شمالی عمارت، حیاط اندرونی واقع شده كه در اوایل دوره پهلوی و براساس معماری بومی منطقه كه ایوان ستون‌دار مشخصه آن است، در سه طبقه ایجاد شده. فضاها در سه طبقه كه شامل زیرزمین و ایوانی با شش ستون چوبی و تزئینات گچبری و سرستون‌هایی به شیوه كورنتی ساخته شده است و یک ایوان ستون‌دار كوچک‌تر در دو طبقه، با راه‌پله‌ای كه مقابل ایوان اصلی قرار داده شده است. این بخش سال 1316 به‌وسیله استادكاران بومی و چند استادكار همدانی ساخته شده.

3- حیاط مستخدم‌ها در ضلع جنوبی مجموعه، در كنار دالان ورودی واقع شده. حیاطی با فضاهایی كه در پیرامون آن وجود داشته و متأسفانه در سه، چهار دهه اخیر، تخریب شده است. این‌گونه پیداست كه از بخشی از آن، به‌عنوان زورخانه استفاده می‌شده است. در بررسی ساخت‌وسازهای جدید كه در این بخش، انجام شده، بقایای حوض آب و سازه‌های معماری به‌دست آمده است و براساس نقل‌قول‌های محل، ساختمانی جدا از عمارت آصف بود. این عمارت مربوط به خانواده اردلان و به نام منزل علی خان سرهنگ، معروف بوده است كه در سال 1320 ه.ق. به حیاط بیرونی مجموعه عمارت آصف الحاق و به‌صورت میان دروازه، اتاق نگهبانی دربانی و حیاط بیرونی تبدیل شده است. این بخش در خیابان‌كشی سال‌های 1312 تا 1316 تخریب شده و به‌عنوان حیاط مستخدمان كاربرد داشته است.

4- حیاط مطبخ در كنار حیاط مستخدمان در گوشه ضلع جنوبی عمارت قرار دارد. این حیاط مستطیل‌شكل و دارای آب‌نمایی سنگی است. فضای مطبخ (آشپزخانه) با طاق و تویزه مسقف شده است. معماری این فضا نشانه‌هایی از همزمانی با تالار اصلی شمالی مجموعه كه مربوط به دوره صفوی است را دارد.

یكی از ویژگی‌های بارز این عمارت، وجود حمامی بسیار زیباست كه در جنوب غربی مجموعه واقع شده. حمام دارای بخش‌های سردر، راهرو، حمام سرد (سربینه)، حمام گرم، خزینه، تون، منبع آب اضافی و سرویس بهداشتی و خلوتی (رخت كن) است. از ویژگی‌های بارز این حمام، وجود ستون‌های سنگی حجاری‌شده به‌صورت طنابی‌شكل در بدنه و مقرنس در سرستون‌ها تزئین شده است. همچنین تزئینات پركار آهک‌بری در همه بخش‌های حمام از ویژگی‌های بارز آن است. طرح‌های متنوع گل و بوته و به‌ویژه، طرح‌های هندسی از تزئینات آهک‌بری حمام است كه به‌طوركامل مرمت شده.

نحوه آب‌رسانی

آب این مجموعه از یک رشته قنات كه از غرب شهر سنندج به‌وسیله تنبوشه‌های سفالی و لوله‌های فلزی جدید جاری است، تأمین می‌شود. برای تنظیم و تقسیم مناسب آب، فضایی در كنار دالان ورودی ساخته شده كه به اتاق تقسیم آب معروف است. هم‌اكنون آب‌نماهای حیاط بیرونی، اندرونی، مطبخ و حیاط مستخدمان فعال است و زیبایی چشمگیری به مجموعه بخشیده است. فاضلاب مجموعه نیز بیش از 300 سال سابقه دارد. سقف اتاق تقسیم آب با طاق و تویزه مسقف‌ شده و دارای دو حوض آب است كه به ترتیب، آب در داخل آن‌ها جریان و تقسیم می‌شود.

سردر، هشتی و دالان ورودی مجموعه

سردر ورودی خانه آصف به فرم نیم‌هشتی و در سال‌های 1312-1313 شمسی ساخته شده است. گویا پیش از ساخت این سردر، كوچه‌ای تنگ، راه ورودی به عمارت بوده و ازاین‌رو، آن را كوچه باریكه می‌خواندند. با ساخت خیابان بخشی از این سردر تخریب و سردر جدید به‌جای آن ساخته شد. سردر دارای پلان نیم‌هشتی و متأثر از بناهای شیر دیوان و عمارت ملالطف الله شیخ الاسلام است، با این تفاوت كه انحنای بیشتری در زوایا و اضلاع و حركت فوق‌العاده‌ای در نما با ایجاد ستون‌نما، طاق‌نما و حركت‌های نیم‌دایره‌ای آن دیده می‌شود. این سردر با نمای آجری زیبا به دست استاد عباس زمانی كردستانی و با همكاری استاد عسكر موسوی كردستانی ساخته و تزئین شده است. در پشت سردر ورودی و متصل به آن، هشتی مستطیل‌شكل دیده می‌شود و در ادامه آن دالانی دراز قرار گرفته كه با روش (طاق تیرگم)، دو پوسته مسقف شده است. درواقع، دسترسی به عمارت آصف با عبور از سردر هشتی و دالانی صورت می‌گیرد.

تزئینات معماری

گچبری در بیشتر فضاهای درونی و بیرونی از طرح‌های گل و بوته، به‌صورت بسیار برجسته و رنگی كار شده است. اروسی‌های مجموعه با دو طرح گره چینی هندسی و اسلیمی ساخته شده‌اند. اروسی با گره چینی هندسی مربوط به دوره صفوی و با طرح اسلیمی مربوط به دوره قاجار و كار استادكاران بومی و محلی كردستان است. از دیگر تزئینات این مجموعه مقرنس‌كاری در تالار اصلی، حجاری سنگی ستون‌ها و آهک‌بری در حمام است. متأسفانه از معماران مجموعه، نامی به‌جای نمانده است ولی در زمینه آجرتراشی و نجاری و آهک‌بری نام چند استاد را می‌توان عنوان كرد كه ازجمله آن‌ها استاد عبدالله نجارباشی كردستانی اروسی بزرگ تالار اصلی را مرمت كرده و استاد عباس نجارباشی كردستانی ساخت و یا مرمت دیگر اروسی‌ها را برعهده داشته است.

مرمت، احیا و تغییر كاربری

عمارت آصف در سال 1376 از سوی اداره كل میراث فرهنگی وقت، تملک و كار مرمت و احیای آن از سال 1378 آغاز شد، كه هنگام مرمت، دو قطعه مشبک گره چینی در تالار اصلی كشف شد، كه سبک آن‌ها با آثار گره چینی اروسی اصلی تالار و با نمونه‌های دوره صفوی قابل مقایسه است و در سال 1382 به موزه مردم‌شناسی یا خانه كرد، تغییر كاربری داد. هم‌اكنون در فضاهای این مجموعه، موزه مردم‌شناسی به‌منظور معرفی فرهنگ و آداب و رسوم مردم كرد، به نمایش گذاشته شده است.

منبع: عمارت آصف