بعد از نوشته پیرنیا، بارها به اشتباه از زاگرس به نام کوه یا دره نام برده شد که برداشت نادرستی بوده‌ است. زیرا واژه زاگرس بخش گسترده‌ای از شمال‌غربی تا جنوب شرقی ایران را با بیش از ۲۴۰ نام از رشته‌کوه، دشت، دره، رود و شهر و بخش و روستا در استان‌های آذربایجان غربی، کردستان، ایلام، کرمانشاه، مرکزی و اصفهان و فارس و کهگیلویه و بویراحمد و چهارمحال‌ و بختیاری و خوزستان و بالاخره لرستان را شامل می‌شود. واژه زاگرس در هیچ‌یک از کتاب‌های تاریخی و جغرافیایی یا مسالک و الممالک و نوشته‌های دوره اسلامی نوشته نشده‌ است. در لغت‌نامه دهخدا یا دائرةالمعارف مصاحب نیز نکته‌ای مهم و اساسی درباره ریشه و اصل واژه زاگرس بیان نشده‌ است.

محمد قزوینی در صفحه ۴۸ از جلد ۵ کتاب خود می‌نویسد: «زاگرس نام یونانی سلسله‌جبال غربی ایران به‌خصوص منطقه لرنشین در غرب ایران است.» در دانشنامه لاروس از زاگرس به کوتاهی به‌عنوان نام دره‌ای که نفت‌خیز است، ذکر شده‌ است. در واژه نامه یونانی به آلمانی که سال ۱۸۸۶ در لایپزیگ به چاپ رسیده واژه Zagrio یا Zagros را به‌عنوان «کوهی در دوران ماد» به نقل از نوشته‌های استرابون و پولیبیوس آورده‌ است. در لغت‌نامه جغرافیایی Lexique géographique در زیر واژه و عنوان «زاگرو» (زاگرس) آمده‌ است: «رشته‌کوهی است در آسیا که از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده.»

رومن گیرشمن باستان‌شناس فرانسوی در کتابش زاگرس را نام قبیله‌ای دانسته و می‌نویسد: «حرکت عمومی قبایل ایرانی هنوز به پایان نرسیده بود که قبیله سومی از قبیله‌های مهم ایرانی به نام «Zikirtu» یا «ساگارتی» به سوی نواحی شرقی‌تری رفته و مستقر شدند.» هرودوت نیز در نوشته‌هایش از همین قبیله صحراگرد با نام «ساگارتی» یاد کرده و می‌نویسد: «قبیله‌های دیگر که صحراگردند از این قرارند: داین‌ها، ماردها، دروپیک‌ها و ساگارتی‌ها» دیاکونوف نیز در کتاب تاریخ ماد خود در شرح حمله آشوری‌ها به پارسوا و به استناد کتیبه‌های خوانده شده می‌نویسد: «به‌طوری که در متن تصریح شده، آخرین نقطه لشکر کشی ظاهرا زاکروتی بود»

به استناد مطالب ذکرشده، ریشه واژه زاگرس از زبان اوستایی است و یونانی‌ها با افزودن S (س) به آخر آن این واژه را به شکل یونانی مبدل نمودند. زاگرس Zagreus، در استوره‌های ارفه‌ای، فرزند خدایگون زئوس (به شکل یک مار) و دخترش پرسیفونه است. لذا واژه زاگرس (همانند واژه بختیاری) هم نام کوه و دژ و هم ایل، قوم، قبیله و محلی بوده‌ است. کمربند چین‌خورده و رانده زاگرس یک کمربند طولانی حدودا ۱۸۰۰ کیلومتری (۱۱۰۰ مایل) از سنگ‌های پوسته‌ای تغییرشکل‌یافته‌ است که در جبهه برخوردی بین صفحات عربی و اوراسیا تشکیل شده‌ است.

رشته‌کوه‌های زاگرس حاصل یک فعالیت تکتونیکی یعنی برخورد دو صفحه تکتونیکی اوراسیا و عربستان هستند. این چین‌خوردگی متوقف نشده و دگرگونی زمین در غرب ایران و منطقه زاگرس همچنان ادامه دارد. چین‌خوردگی‌های متعدد و وجود گنبدهای نمکی فراوان، زاگرس را به منطقه‌ای نفت خیز تبدیل کرده‌ است. از نظر زمین‌شناسی، زاگرس به دو یا سه بخش مجزا قابل‌تفکیک است: زاگرس شمالی، زاگرس میانی و زاگرس جنوبی. تفاوت زاگرس شمالی و جنوبی در نوع چین‌خوردگی‌ها و نیز در نحوه قرارگیری چین‌ها بر روی گنبدهای نمکی است.

تنگه هایقر؛ در دل رشته‌کوه زاگرس

استان‌های فارس و کهگیلویه‌ و بویراحمد، بخش‌های جنوبی استان‌های اصفهان و چهارمحال‌ و بختیاری، ارتفاعات شرقی استان بوشهر و ارتفاعات شمالی استان هرمزگان همگی زاگرس جنوبی محسوب می‌شوند. بخش‌های غربی استان اصفهان، بخش بزرگی از چهارمحال‌ و بختیاری، استان لرستان، ارتفاعات شمالی-شرقی استان خوزستان، بخش‌های جنوبی استان‌های مرکزی و همدان ازجمله مناطق زاگرس مرکزی محسوب می‌شوند. اما بخش‌های شمال غربی مناطق مذکور که شامل استان‌های ایلام، کرمانشاه، کردستان، بخش‌های جنوبی و غربی آذربایجان غربی، ارتفاعات زاگرس در شمال عراق هستند به‌عنوان زاگرس شمالی شناخته می‌شوند در یک تقسیم‌بندی دیگر، کوه‌های زاگرس به دو بخش اصلی قابل‌تفکیک هستند: زاگرس مرتفع و زاگرس چین‌خورده.

زاگرس مرتفع

بر پایه تقسیم‌بندی‌های ساختمانی زمین‌شناسی ایران، پهنه زاگرس مرتفع یا زاگرس بلند، با پهنای متوسط ۸۰ کیلومتر در میان دو پهنه زمین‌شناختی سنندج-سیرجان در شمال و پهنه زاگرس چین‌خورده در جنوب قرار دارد و بلندترین بخش‌های رشته‌کوه زاگرس را در خود جای داده‌ است. مرز شمالی پهنه زاگرس بلند، یک گسل معکوس بزرگ است که آن را گسل اصلی معکوس زاگرس می‌نامند. گسل زاگرس بلند نیز مرز جنوبی پهنه زاگرس بلند محسوب می‌شود و این پهنه را از زاگرس چین‌خورده جدا می‌سازد.

دریاچه گهر؛ در دامنه رشته‌کوه زاگرس

زاگرس مرتفع بخش شمال شرقی رشته کوه‌های زاگرس و در واقع اولین ردیف از کوه‌های زاگرس را تشکیل می‌دهند و به‌صورت دیواره‌ای بلند اما با پهنای نسبتا کم (حداکثر ۸۰ کیلومتر) از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده‌اند. میزان ارتفاع و بارش برف و باران در این بخش از زاگرس زیاد است. مرتفع‌ترین قلل زاگرس شامل دنا، زردکوه، کبیر کوه، اشترانکوه و گرین در زاگرس مرتفع قرار دارند.

زاگرس چین‌خورده

بخش غربی و جنوبی رشته‌کوه‌های زاگرس، با طولی حدود ۱۳۷۵ کیلومتر و عرضی بین ۱۲۰ تا ۲۵۰ کیلومتر، زاگرس چین‌خورده نامیده می‌شود. این بخش از زاگرس، همراستا با زاگرس مرتفع، تا خلیج‌فارس و تنگه هرمز ادامه می‌یابد. تاقدیس‌های بزرگ و کشیده از مشخصه‌های زاگرس چین‌خورده هستند. گسل زاگرس بلند مرز شمالی پهنه زاگرس چین‌خورده محسوب می‌شود و این پهنه را از زاگرس بلند جدا می‌سازد.

دنا؛ کهگیلویه‌وبویراحمد

زردکوه؛ چهارمحال‌وبختیاری

اشترانکوه؛ لرستان

قالی‌کوه؛ الیگودرز

بلندترین قله‌های این رشته‌کوه به ترتیب، دنا (۴۴۰۹ متر) بلندترین قله زاگرس جنوبی، زردکوه بختیاری (۴۲۲۱ متر) بلندترین قله زاگرس مرکزی، اشترانکوه (۴۱۰۰ متر) بلندترین قله زاگرس شمالی، قالی کوه (۴۱۰۰ متر)، بل (۳۹۴۳ متر) و کینو (۳۷۱۰ متر) هستند. دنا از ۴۴ قله مرتفع بالای ۴۰۰۰ متر تشکیل شده‌ است و بیش از ۸۰ کیلومتر طول دارد. از لحاظ موقعیت جغرافیایی، کمی از آن در جنوب استان اصفهان و بخش اعظم آن در شمال شرقی استان کهگیلویه‌وبویراحمد قرار دارد. در تمام سال، پوشیده از برف بوده و یکی از کم‌نظیرترین منابع انواع و اقسام گیاهان دارویی در دنیاست. این کوه یکی از سرچشمه‌های رود کارون است.

گون‌زار؛ در رشته‌کوه‌های زاگرس

زردکوه بختیاری با ارتفاع ۴۲۲۱ متر دومین قله بلند زاگرس و بلندترین قله زاگرس مرکزی در شهرستان کوهرنگ در استان چهارمحال‌وبختیاری قرار دارد. زردکوه بختیاری در تمام طول سال پوشیده از برف بوده و سرچشمه اصلی رودخانه‌های کارون، زاینده‌رود و دز است. اشترانکوه با ارتفاع ۴۱۰۰ متر در استان لرستان، جای‌گرفته که دارای هشت قله بلند و به‌هم‌پیوسته‌ است که در تمام طول سال، پوشیده از برف است. دریاچه گهر در این رشته‌کوه قرار گرفته‌ است. قالی‌کوه در جنوب شهرستان الیگودرز قرار دارد نیز با ارتفاع۴۱۰۰ متر جزء قله‌های بلند زاگرس محسوب می‌شود. رودخانه دز، از این کوه سرچشمه می‌گیرد. آبشار آب سفید نیز در این ناحیه از رشته‌کوه زاگرس قرار دارد. منطقه قالی‌کوه پناهگاه حیوانات وحشی بسیاری است.

شاهان‌کوه با ۴۰۴۰ متر ارتفاع، بلندترین قله استان اصفهان و از کوه‌های بلند زاگرس است که در ۲۰ کیلومتری جنوب غرب فریدون‌شهر واقع گردیده‌ است. رشته‌کوه شاهان‌کوه از دره وهرگان در ۴۰ کیلومتری باختر شمالی فریدون‌شهر شروع شده و رو به سوی جنوب خاوری تا دره آب میدانک، ۲۵ کیلومتری جنوب با ختری فریدون‌شهر به طول حدود ۴۳ کیلومتر و عرض متوسط آن ۱۰ کیلومتر است. میزان بارندگی سالانه این رشته‌کوه بین ۸۰۰ تا یک‌هزار میلی‌متر و میانگین دمای سالیانه آن بین ۵ تا ۱۰ درجه سانتی‌گراد است. رودخانه خدنگستان، آب ترزه، آب سه پستان و آب سرداب است و چشمه لنگان در شمال این رشته‌کوه قرار دارد.

کوه کِینو با ارتفاع ۳۷۱۰ متر در شمال خوزستان (شهرستان اندیکا) و هم‌مرز با چهارمحال‌ و بختیاری و لرستان قرار دارد و در بیشتر ماه‌های سال پوشیده از برف است. این کوه منبع اصلی تغذیه تالاب زیبای شیرین بهار خوزستان است. از دیگر ارتفاعات مهم زاگرس شمالی می‌توان به رشته‌کوه گرین (۳۶۰۰ متر) در حد فاصل استان‌های لرستان و همدان اشاره کرد. بیشتر مساحت این رشته‌کوه در محدوده شهرستان بروجرد و در جنوب غربی تا شمال غربی شهر بروجرد قرار گرفته‌ است، اما با این وجود، گرین با طول بیش از ۱۸۰ کیلومتر، بخش اعظم مساحت شهرستان‌های بروجرد، الشتر و نورآباد در استان لرستان، شهرستان نهاوند در استان همدان و نیز بخش‌هایی از استان کرمانشاهان را فراگرفته‌ است. قله‌های ولاش، چهل نابالغان، سه کوزان، هجده یال و میش‌پرور، از بلندترین ارتفاعات رشته‌کوه گرین هستند.

بلندی‌های زاگرس حوضه آبخیز رودخانه‌های زاینده‌رود، کارون، مارون، کرخه و دز را تشکیل می‌دهد و با توجه به حجم بارش و پایین‌بودن سطح تبخیر و موقعیت نسبتا مناسب سازندهای زمین‌شناختی بخش اعظم آب‌های زمینی و زیرزمینی کشور به میزان ۴۵ تا ۵۰درصد را تأمین می‌کند. در جنوبی‌ترین نقطه زاگرس قله کوه به بلندی ۳۲۶۰ متر زیستگاه تشگرد وکوه فارغان هست تغییرات ارتفاعی و وجود کوه‌های مرتفع و ایجاد میکروکلیماهای متفاوت همچنین قرارگرفتن این منطقه در بین دو ناحیه رویشی ایران و تورانی و صحارا – سندی دارای فلور خاصی است. به‌طوری‌که عناصر گیاهی ایران و تورانی و صحارا – سندی با هم در این منطقه دیده می‌شوند.

زندگی

نخستین انسان‌ها

به‌طورکلی در هزاره سوم، دوم و اول قبل از میلاد، دامنه‌های شرقی و غربی زاگرس و زاویه جنوب غربی ایران یکی از مراکز مهم تجمع اقوام گوناگون در جهان بوده‌ است که دارای نژادی مشترک، فرهنگ و تمدنی مشابه با حکومت‌های تقریبا مهم بوده‌اند که در رأس آن‌ها ایلام قرار داشت. نیمه شمالی رشته‌کوه زاگرس در دوره ایران باستان محل زندگی مادها بوده‌ است.

بخشی از یک نقش برجسته آشوری کشف‌شده در شرق هورامان، موزه باستان‌شناسی سنندج

نتیجه تحقیقات بر روی استخوان‌های کشاورزان نخستین در منطقه زاگرس ایران نشان می‌دهد دی‌ان‌ای کشاورزان باستان اهل زاگرس بیش از همه به زرتشتی‌های ایران و ساکنان امروز افغانستان، پاکستان و ایران شباهت دارد و خیلی متفاوت از مردمانی است که زراعت را از ترکیه به اروپا بردند. تفاوت شگفت‌انگیز ژن کشاورزان اولیه ساکنان شرق و غرب هلال حاصلخیز که تا پیش از این تصور می‌شد از یک نژاد هستند به‌عنوان دستاورد این پژوهش توسط یک تیم بین‌المللی در نشریه ساینس منعکس شده‌ است.

ساکنان امروز

بیشتر جمعیت رشته‌کوه زاگرس را اقوام لر و کرد تشکیل می‌دهند که از دیرباز، در این رشته‌کوه زندگی کرده‌اند. رشته‌کوه زاگرس دارای حیات‌وحش بسیار غنی است و گونه‌های گیاهی و جانوری کمیاب و بعضا درحال‌انقراضی را در خود جای داده‌ است.

منبع: ویکی‌پدیا