استاد دکتر محمود حسابی چهره برجسته علم و فرهنگ معاصر و بنیانگذار فیزیک نوین ایران در سال 1281 ه.ش. از پدر و مادری تفرشی در تهران متولد شد. در هفت‌سالگی تحصیلات ابتدایی خود را در بیروت با تنگدستی و مرارت‌های غربت آغاز و از ابتدا تا پایان تمامی تحصیلات عالیه در میان همشاگردی‌هایی از کشورهای مختلف سپری کرد. در منزل قرآن کریم، گلستان و بوستان سعدی، غزلیات حافظ و منشات قائم مقام را نزد مادرش "گوهرشاد حسابی" آموخت.

وی در موسیقی و نواختن ویولن و پیانو، دستی داشت و در چند رشته ورزشی کسب موفقیت کرد و در شنا دارای دیپلم نجات غریق شد. پرفسور محمود حسابی مدارج عالی تحصیلی را بدین شرح طی کرد: لیسانس ادبیات از دانشگاه آمریکایی بیروت (1920)، مهندسی راه و ساختمان (۱۹۲۲)، دروس پزشکی از دانشگاه آمریکایی بیروت، دانشنامه ریاضی، نجوم و ستاره‌شناسی، دانشنامه بیولوژی (زیست‌شناسی)، مهندسی برق در سال 1925 ‪ از دانشکده برق اکول سوپریورد و الکتریسیته پاریس، مدرک مهندسی معدن (پاریس)، دکترای فیزیک از دانشگاه سوربن پاریس (1927)

استاد دکتر حسابی چهار زبان زنده دنیا فرانسه، انگلیسی، آلمانی و عربی را برای و مطالعه و صحبت مورد استفاده قرار می‌داد و همچنین به زبان‌های سانسکریت، یونانی، و لاتین، پهلوی، اوستا، ترکی و ایتالیایی اشراف داشت و آن را در تحقیقات علمی خود به‌خصوص در امر واژه گزینی زبان فارسی به‌کار می‌برد. تاسیس مراکز علمی نظیر مدرسه مهندسی وزارت راه، دارالمعلمین عالی، و دانشسرای عالی، نوشتن قانون دانشگاه، تاسیس دانشگاه تهران و بنیانگذاری دانشکده‌های فنی و علوم از برجسته‌ترین خدمات فرهنگی ایشان است.

همچنین داشتن چند هزار دانشجو، فعالیت در دو نسل کاری و تربیت هفت نسل استاد، شاخص عمده این بزرگ مرد است. از مشاغل و اقدامات مهم استاد می‌توان به اولین نقشه‌برداری از راه ساحلی سراسری بنادر میان خلیج فارس، اولین راه تهران به شمشک، ساخت اولین رادیو در کشور، ماموریت خلع ید شرکت ملی نفت انگلیس، اولین رئیس هیئت‌مدیره و مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، وزیر فرهنگ در دولت دکتر محمد مصدق اشاره کرد.

همچنین بنیانگذاری موسسه ژئوفیزیک، تاسیس سازمان انرژی اتمی، ایجاد اولین ایستگاه هواشناسی، پایه‌گذاری انجمن موسیقی ایران، تشکیل فرهنگستان زبان ایران، تدوین قانون و تشکیل موسسه استاندارد، تاسیس اولین بیمارستان خصوصی ایران به نام "گوهرشاد"، بنیانگذاری مرکز مخابرات اسدآباد، تعیین ساعت ایران، نصب و راه‌اندازی اولین دستگاه رادیولوژی در ایران، پایه‌گذاری اولین مدرسه عشایری در ایران (لرستان)، ایجاد اولین رصدخانه نوین در ایران ( تعقیب ماهواره‌ها)، نمایانگر گوشه دیگری از خدمات پرفسور حسابی به کشور است.

استاد همچنین در زمینه تحقیق علمی مقاله و رساله و کتاب به چاپ رساند که دربرگیرنده زمینه‌های مختلف به‌ویژه فیزیک مدرن، واژه‌های علمی، زبان فارسی و مباحث علمی گوناگون است. تئوری بی‌نهایت بودن ذرات این دانشمند ایرانی در میان فیزیکدانان جهان شناخته شده است و نشان "کومان دوردولالژیون دونور" بزرگترین نشان علمی کشور فرانسه به همین مناسبت به ایشان اهداء شد. طی سال‌ها تحقیق و مطالعات علمی در دانشگاه‌های معتبر عالم با دانشمندان بزرگ جهان نظیر پرفسور "اینشتین"، "شرودینگر"، "بورن"، "فرمی" و چندین فیزیکدان دیگر و همچنین علمای بزرگ مانند "راسل" و "آندره ژید" همکاری و تبادل نظر داشته و تنها ایرانی شاگرد پروفسور "آلبرت اینشتین" بود.

در سال 1366 در کنگره 60 سال فیزیک ایران که به‌مناسبت بزرگداشت استاد برگزار شد از خدمات دکتر حسابی به‌عنوان پدر فیزیک ایران قدردانی به عمل آمد. وی در سال 1367 به عنوان مرد علمی سال جهان معرفی شد. پرفسور محمود حسابی در 12 شهریور سال 1371 هنگام معالجه بیماری قلبی در بیمارستان دانشگاه ژنو بدرود حیات گفت.

منبع: همشهری