تشعیر، اصطلاح و روشی در تذهیب و نقاشی ایرانی یا نگارگری است که در آرایش کتاب یا قطعات خط و مینیاتور و مرقعات استفاده می‌شود. در تشعیرسازی یا تشعیراندازی، حاشیه صفحه‌ها را با نقش مایه‌هایی از حیوان، مرغ، گل و گیاه می‌آرایند. رنگ‌ها در تشعیر محدود و اغلب از رنگ طلا استفاده فراوان می‌شود. درواقع، تشعیر نوعی تزئین نسخ خطی است که در حاشیه نسخ یا مرقعات، معمولا با یک یا دو و حتی با سه رنگ طلا انجام می‌گیرد. تشعیر، نقوشی از یک یا دو رنگ است که در حاشیه و سرفصل‌های برخی کتاب‌ها و درودیوار و پرده‌ها و فضاهای موجود در مجلس‌سازی‌ها و پرده‌های نقاشی ایرانی کشیده می‌شود و در جلدسازی و قلمدان‌سازی و قلم‌زنی بر روی فلز و نیز خطاطی دیده شده‌ است.

تشعیر از شَعْر (مو) گرفته شده‌ است و به نقوش بسیار ریز از گیاه و پرنده و درخت اطلاق می‌شود. ازآنجاکه طراحی تشعیر که در اصل طراحی حیوانات و منظره و اقسام آنست، اغلب با طلا و به‌وسیله قلم‌موهای بسیار ظریف انجام می‌گرفته‌، ظرافت خطوط را به مو تشبیه کرده‌اند. طرح‌ها و نگاره‌های غالب در ساختن تشعیر، بیشتر صخره سنگ‌ها، حرکات ابر و باد، درختان متنوع، حیوانات خیالی و افسانه‌ای مانند سیمرغ و اژدها، حیوانات وحشی در حال جست‌وخیز، پرندگان و حیوانات کوچک با قلم‌اندازی‌های استادان و استفاده بی‌دریغ از طلای ناب است.

تاریخچه هنر تشعیر

تشعیر به‌همراه تذهیب، برای تزئین حواشی بزرگتر در کتاب‌های خطی، شاید تحت‌تأثیر نقاشی چینی، از دوران تیموریان در ایران مرسوم شده باشد. تشعیرسازی از اواخر سده نهم (سده پانزده میلادی) و اوایل سده دهم (شانزده میلادی) در ایران رواج پیدا کرد. نگارگران ایرانی اغلب این نقش‌مایه‌ها را با رنگ طلایی بر پس‌زمینه لاجوردی می‌کشیدند. از میرک نقاش می‌توان به‌عنوان یکی از استادان و پیشگامان تشعیرسازی در ایران نام برد. از تشعیرکاران معروف دوره‌های قبل می‌توان به «صالح مذهب»، «میرزا عبد العلی مذهب» و «میرزا شکرالله» اشاره کرد. همچنین باید گفت برخی از تشعیرکاران به‌نام، در کار تذهیب نیز چیره‌دست بودند و هم بعضی از تذهیب‌کاران در کار تشعیر، مهارت بسزایی داشتند. ابزار کار تشعیر نیز همان ابزار کار تذهیب است.

نام‌گذاری انواع تشعیر، بیشتر براساس روش‌ها و فنون و جایگاه ارائه آن است. تشعیر دو قسمت دارد: تشعیر گیاهی یا تشعیر گل و بوته، و تشعیر وحوش. در تشعیر گیاهی، تصاویر بر بالا و پایین برگ‌ها و گل‌ها به زر یا رنگ‌های سفید یا آبی یا مایه اصلی و ته رنگ لاجورد یا سیاه یا گِل ماشی و امثال آن، بر حواشی کتاب‌ها کشیده می‌شود. در آرایه‌های تزئینی قرآن کریم و جلد آن، علاوه‌بر تذهیب، فقط از این نوع تشعیر استفاده می‌شود.

در تشعیر وحوش که بر دو نوع "نخجیری " و "گرفت‌وگیر" است، طرح کلی تصاویر و نقوش انواع پرندگان و جانوران زمینی و دریایی و اساطیری در ترکیب‌های خاص متناسب با موضوع اصلی کتاب با کمترین رنگ و به صورت نمادین پدید می‌آید. همچنین تصاویری از آسمان و ابرها و ستیغ کوه‌ها و صخره‌ها در تشعیر دیده می‌شود.

منبع: ویکی‌پدیا