آثار هنری سنگی (حجاری)

شکل دادن و نقش‌پردازی سنگ به روش‌های برش، تراش خراش و تلفیقی، به‌منظور ساخت و تزئین اشیاء با ابزارهای مختلف را «حجاری» می‌گویند. سنگ‌ها که پوسته سخت و جامد زمین را تشکیل داده‌اند، توده اصلی کانی‌ها را نیز به‌وجود آورده‌‌اند. سنگ‌ها به‌دلیل برخوردار بودن از ویژگی‌های سختی، مقاومت، دوام و فراوانی در طبیعت، به‌عنوان ماده اولیه‌ تولید گروهی از آثار صنایع‌دستی ایران به‌شمار می‌روند. سنگ‌ها بسیار متنوع‌اند و هرکدام با توجه به شکل و جنس خود برای کاربرد خاصی مورد استفاده قرار می‌گیرند. ویژگی هر سنگ از روی استحکام، رنگ، شفافیت، رگه، سختی و شکست آن مشخص می‌شود.

جدا شدن و گسیخته شدن تکه‌هایی از سنگ‌ها در امتداد سطوح معین و صاف بر اثر ضربه یا فشار وارده را «شکست» یا «رخ سنگ» گویند. سنگ‌ها با توجه به عناصر موجود در آن‌ها، رنگ‌های متنوع و ثابتی دارند. آثار هنری سنگی، «خود رنگ» هستند و نیازی به رنگ زدن ندارند، تنها گاهی، با توجه به فرسایش و آلودگی با مواد مختلف، کدر خواهند شد که با سایش سطحی، شفافیت و درخشندگی خود را بازمی‌یابند. سنگ‌ها، به‌دلیل تراکم بافت ساختمانیشان، رنگ‌‌پذیر نیستند ولی سطح آن‌ها را می‌توان با مواد رنگی، رنگ کرد (که البته پایدار نیست). طیف رنگ‌هایی که در سنگ‌ها مشاهده می‌شود شامل سیاه، سفید، شیری، زرد، نخودی، خاکستری، صورتی، بنفش، زرشکی، عنابی، فیروزه‌ای، سبز، لاجوردی، قهوه‌ای، یشمی و آجری است.

مواد و مصالح در سنگ‌تراشی

انواع سنگ‌ها از مواد و مصالح سنگ‌تراشی هستند که عبارت اند از:

• سنگ‌های قیمتی مانند: الماس، زمرد، یاقوت، زبرجد و ... .

• سنگ‌های نیمه قیمتی مانند: فیروزه، عقیق، مروارید، لاجورد، کهربا و ... .

• سنگ‌های ابزاری مانند: مرمر، تراورتن، گرانیت، بازالت و... .

• سنگ‌های ساختمانی مانند: سنگ چینی، گرانیت، مرمریت، تراورتن، سنگ ماسه و ... .

از دیگر مواد و مصالح سنگ‌تراشی می‌توان به انواع چسب سنگ، سیمان، بتونه، کاغذ کالک، روغن و آب اشاره کرد.

ابزارهای سنگ‌تراشی

در گذشته برای ساخت و تزئین آثار هنری سنگی از ابزارهای دستی مختلف، مانند انواع قلم، چکش، پتک، سوهان، سنباده و ... استفاده می‌شده است، ولی امروزه با به‌کارگیری فناوری جدید، بیشتر از تجهیزاتی مانند سنگ‌بُرها و سنگ‌تراش‌های ماشینی بهره می‌گیرند. همچنین از ابزارهای اندازه‌گیری مانند خط‌کش و گونیا و وسایل ایمنی نیز استفاده می‌شود. مهم‌ترین ابزارهای سنگ‌تراشی عبارت‌اند از:

• چکش - چکش‌ها از جنس فولاد هستند و در اندازه‌های مختلفی وجود دارند.

• قلم - قلم نقّاری که از فولاد خشک ساخته می‌شوند و بلندی آنها در حدود ۱۵ سانتی‌متر است. انواع قلم‌ها عبارت‌اند از: قلم درشت، قلم میان تهی، قلم دَم قاشقی، قلم شانه و قلم نوک تیز.

• سوهان – سوهان‌ها با توجه به کاربردشان این‌ها هستند: سوهان‌های خم شده نیم‌رخی، سوهان باریک، سوهان دُم موشی و سوهان دو سر صاف.

• کاغذ سمباده - که برای صیقل دادن به کار می‌رود.

منبع: هنر سنگ‌تراشی