بادگیرها در آب انبار

برای خنک نگه‌داشتن آب از روش‌های مختلفی استفاده می‌کردند. یکی از این روش‌ها این بود که بادگیرهایی بر حاشیه طاق و روی دیوارها تعبیه می‌کنند. بادگیرها که بسیار بلند، بزرگ، گاه باشکوه و به شکل‌های استوانه، مکعب، منشورهای هشت‌ضلعی یا خرطومی ساخته می‌شوند، نقش اصلی خنک کردن آب انبارها و نیز منازل را به‌عهده داشتند. قسمت بالای بادگیرها پنجره‌هایی به شکل‌های گوناگون دارد و در سراسر داخل این پنجره‌ها از بالا به پایین تیغه‌های نازکی فضای داخلی بادگیر را به بخش‌های متعدد عمودی تقسیم می‌کند. به این ترتیب، کم‌ترین نسیمی از هر سویی که بوزد، به وسیله این تیغه‌ها به پایین و به سطح آب مخزن راه می‌یابد و پس از برخورد با آب، هوای گرم‌شده زیر سقف را از راه بادگیرهای دیگر با دریچه بالای گنبد (هواکش) به بیرون از مخزن می‌راند. بدینسان جریان هوا به گونه بده بستان، توسط بادگیرها در مخزن برقرار می‌شود. در جایی که بادگیر ندارد، یک یا چند دهانه بر فراز طاق مخزن به شکل نیم‌کره یا مخروطی سوراخی می‌گذارند و هواکشی چون بادگیر کوتاه می‌سازند تا جریان هوا را برقرار کند.

آب انبار شش بادگیر شهر یزد با 180 سال قدمت

انواع بادگیر آب انبار

• بادگیر یک‌طرفه: ساده‌ترین نوع بادگیر، یک جناحی است و بسیار کوچک و محقر است.

• بادگیر دوطرفه: نوع دوطرفه که دارای دو وجه روبه روی یکدیگر و با پنجره‌های بلند و باریک بدون حفاظ ساخته شده است.

• بادگیر چهارطرفه: به شکل کامل و مفصل‌تر از انواع دیگر ساخته شده و معمولا داخل کانال‌های آن با تیغه‌هایی از آجر یا چوب یا گچ به چند قسمت تقسیم می‌شود.

• بادگیر چندطرفه یا هشت‌وجهی: نوع دیگر بادگیر است که معمولا در یزد، کرمان، بوشهر دیده می‌شود.

• مخزن، تنوره یا خزینه: محل انبار کردن آب و اصلی‌ترین عنصر آب انبار است. مخازن در داخل زمین قرار می‌گرفتند و به صورت دایره یا چهارگوش ساخته میشده و بر فراز آن گنبدی قرار می‌گرفته است.

انواع مخزن آب انبار از نظر شکل

مخزن استوانه: در شکل استوانه‌ای فشار زیاد آب در تمامی سطوح عمودی مخزن و دیواره‌ها مساوی است. همچنین دیوارها بر روی هم لایه لایه چیده شده و هیچ نوع شکاف و بریدگی وجود ندارد، از طرف دیگر نبود کنج در شکل‌های استوانه‌ای، در بهداشت تاثیر بیشتری داشته است.

مخزن مکعب: این نوع مخازن دارای شکلی چهارگوش با دهانه کم بوده تا بتوان آن‌ها را با تاق آهنگ پوشاند. نقشه چهارگوش کشیده با توجه به سهولت در ساخت و پوشش، در میان سازندگانی که امکان اجرای پوشش تاقی پیچیده را ندارند رواج دارد. در این مخزن‌ها امکان ترک خوردن یا عدم اجرای صحیح کنج‌ها وجود دارد. کنج‌ها محل مناسبی برای رشد جلبک‌ها و موجودات آبزی است.

مخزن هشت‌وجه: تعداد کمی از آب انبارها دارای نقشه مخزن هشت‌گوشند. شاید به دلیل اجرای مشکل‌تر طرح هشت‌گوش و همچنین روش اجرای پوشش سقف آن است.

مخزن مرکب: در این نوع، یک مخزن استوانه‌ای شکل در وسط ساخته شده و چهار مخزن چهارگوش کشیده به مخزن مرکزی متصل شده است.

آب انبار پلکانی پانا مینا کا کوند هند

فضاهای وابسته یا مشترک با آب انبار

در آب انبارهای صحرایی از نوع کشاورزی، فضایی چون صفه، چهارطاقی و گاه فضایی برای استفاده دام‌ها تعبیه می‌شود. اما در آب انبارهای شهری و روستایی، این فضاها گسترده‌تر شده و استفاده‌های مفید دارد.

مصالح ساختمانی کارشده در آب انبار

در فرایند ساخت آب انبارها، با توجه به خصوصیات و ویژگی‌های مصالح مختلف ساختمانی، انتخاب مصالح براساس ارائه پاسخی مناسب به نیاز اصلی آب انبار، یعنی مقاومت در برابر فشار زیاد آب و رطوبت است. هرچند که با تغییر مکان ساخت آب انبارها در شهر، روستاها و در بین راه‌ها از یک سو و در اقلیم‌های مختلف از سوی دیگر تفاوت‌هایی در نوع مصالح به کار رفته دیده می‌شود، اما در همه موارد سعی شده که تا حد امکان از مقاوم‌ترین مصالح استفاده شود. درحالی‌که در نقاط مرکزی ایران و حاشیه آن آجر عنصر اصلی در ساخت مخزن، گنبد و پلکان است، در جنوب ایران و سنگ و ملات‌های آهکی رواج کامل دارد. آجر و سنگ به‌کاررفته در آب انبارها باید به نحو مناسبی به هم چسبیده شود تا از هرگونه نشت جلوگیری نماید. ملات‌ها و به خصوص اندود روی آجرهای مخزن، نقش مهمی در این بین دارند و اجرای آن به دقت زیادی نیاز دارد. ایجاد سطحی صاف در بدنه داخلی اب انبار در بهداشت آب تأثیر دارد. این کار موجب می‌شود که موجودات آبزی نتوانند در سوراخ‌های به وجود آمده بر سطوح داخلی آب انبار لانه کنند و باعث آلودگی آن شوند. انواع مصالح به کار رفته در آب انبار به شرح زیر هستند:

• آجر: آجر به‌کاررفته در ساخت مخازن، می‌تواند از نوع معمول ساختمانی و یا نوع خاصی از آجر معروف به آجر آب انباری باشد. ابعاد این آجر ۷ × ۲۲ × ۲۲ سانتی‌متر بوده که پیوسته در مخزن، پوشش، پلکان، بادگیر و سردر آب انبارهای شهرهای مرکزی ایران مانند یزد، کاشان و قزوین به کار گرفته شده است.

• سنگ: سنگ به شکل‌های مختلف در ساخت بخش‌های مختلف آب انبار به کار گرفته شده است. یکی از قدیمی‌ترین آب انبارهای ایران در تخت جمشید کاملا از سنگ است و مخزن آن در دل کوه سنگی تراشیده شده است. سنگ لاشه و قلوه سنگ، عمده‌ترین مصالح در ساخت آب انبارهای جنوب ایران است.

• چوب: در هیچ‌یک از آب انبارهای شهرهای مرکزی و جنوبی، با توجه به خطر پوسیدگی، عمر کوتاه و مقاومت کم در مقابل رطوبت، چوب نقشی در ساخت مخزن و پوشش روی آن‌ها نداشته است. تنها در دو مورد در ساخت پوشش مخازن آب انبارهای ماسوله و آب انبارهای کشاورزی اطراف شیراز، چوب به کار رفته است. پوشش‌های تخت چوبی هر چند که ساده‌تر و سریع‌تر از پوشش‌های تاقی تعمیر می‌شوند. اما عاملی برای نفوذ حشرات و جانوران کوچک به داخل مخزن بوده و با گذشت زمان موجب آلودگی آب می‌شوند.

• ملات‌ها: ملات‌ها در مستحکم‌تر نمودن و مقاوم‌سازی آب انبار در برابر رطوبت نقش اساسی داشته‌اند. نوع ملات‌ها بسته به محل کار آن‌ها در مخزن یا پوشش متفاوت است. در ساخت مخزن، ملات در دیوارچینی، شفته‌ریزی پشت دیوار آجری، اندود داخلی و کف‌سازی استفاده می‌شود.

آب انبار قلعه رودخان

منبع: آب انبار