شاید یکی از اولین اقدامات بشر در عرصه معماری منظر باغ‌سازی بوده باشد، مرحله‌ای که انسان‌ها اقدام به ایجاد فضای سبز مصنوع می‌کنند و نهایتا به باغ‌ها و پارک‌های امروزی می‌انجامد. باغ‌سازی در کشورهای مختلف سابقه دیرینه‌ای دارد. هنر باغ‌سازی با تقدم و تاخر زمانی در کشورهایی نظیر ژاپن، ایران، انگلیس، فرانسه و ایتالیا وجود داشته است و در هریک از این کشورها، این هنر به روش‌ها و شیوه‌های خاص خود انجام می‌گرفته است. به‌عنوان مثال در باغ‌های ژاپنی دخل و تصرف زیادی در طبیعت نمی‌شود و همه چیز همان‌گونه که هست، نهایت کمال و زیبایی را القاء می‌کند. برای مثال هریک از اشکال و ابعاد سنگ، در باغ ژاپنی معنای نمادین مشخصی دارد. سنگ بزرگ نشان کوه است، سنگ‌های تیز و سرکش نشان آتش و سنگ‌های صیقلی نمادی از آب. درباره باغ‌های معلق بابل هم بسیار شنیده‌ایم. باغ‌هایی که حاکم بابل، بخت النصر، برای ملکه خود ساخته بود. باغ‌هایی در چندین طبقه با تراس‌های وسیع درختکاری شده که بسیار شگفت‌انگیزتر نحوه آبیاری این تراس‌ها در سال ۶۰۰ ق.م. است.

در اصول باغ‌سازی اروپا اما، نسبت به باغ‌های شرقی دخل و تصرف بیشتری انجام می‌شود. باغ‌های تراس‌بندی‌شده ایتالیایی نمونه بارزی از این تصرفند، به این معنی که باغ در سطوح مختلف ساخته می‌شود. باغ‌های هندسی و غیرهندسی انگلیسی که از خطوط منظم یا منحنی‌وار و درهم پلان آن‌ها پیداست که طراح سعی در اعلام حضور خود داشته است. این‌ها عمدتا باغ‌هایی هستند با درختان هرس‌شده به اشکال مختلف و مجسمه‌های سنگی که هرازگاهی سر بر می‌آورند.

باغ‌سازی ایرانی

برخی از صاحب‌نظران معتقدند که باغ‌سازی ایرانی از زمان عیلامی‌ها (قرن ۳ ق.م.) آغاز شده است. گروهی نیز بر این عقیده‌اند که آغاز باغ‌سازی به زمان هخامنشیان بازمی‌گردد، چراکه آنان خود مبدعان قنات بوده‌اند باغ‌هایشان را نیز با همین سیستم شگرف و پیچیده آبیاری می‌کردند. آنچه مسلم است هنر باغ‌سازی ایران پیشینه‌ای طولانی دارد و اصولا باغ در نظر یک ایرانی مکانی پرارزش قلمداد می‌شده است. به‌عنوان مثال در دوران گذشته چون پارک‌ها به‌معنای امروزی وجود نداشتند، باغداران یزدی آخر هفته‌ها باغ خود را بر روی عموم مردم می‌گشودند تا آن‌ها هم بتوانند از فضای باغ و زیبایی‌های آن برخوردار شوند.

باغ دولت آباد یزد

در چهارباغ‌های ایرانی دخل و تصرف در طبیعت درحد ایجاد یک هندسه راست گوشه وجود دارد، اما این مداخله به آرایش و هرس درختان نمی‌انجامد و گیاهان به همان صورت طبیعی خود زیبا دانسته می‌شوند. محوربندی یا همان آکس‌بندی از اصول لاینفک باغ ایرانی است. از محور اصلی به باغ وارد می‌شویم و این محور که اغلب آب است، انسان را به کعبه‌ای کوچک می‌کشاند تا در پناه سایه آن از گرمای سوزان ظهر تابستان بگریزد، آبی بنوشد، دمی بیاساید و جانی تازه کند. این کعبه، همان کوشک باغ است. اغلب ما تجربه حضور در باغ‌های ایرانی را داشته‌ایم. باغ‌هایی نظیر باغ ارم شیراز، باغ فین کاشان، باغ شاهزاده کرمان، باغ دولت‌آباد یزد که با آن بادگیر هشت طرفه، در خاطره ما حک شده است. از باغ‌های طبس اما نباید غافل شد که در نوع خود بی‌نظیرند. باغ‌هایی با تعداد بیشمار درختان نخل بلند که از دیوارهای باغ سربرآورده‌اند و گویی اراده‌ای پنهان خواسته که در دل کویر این همه زیبایی ناگهان سبز شود.

تقلید خوب یا ابداع بد

با این پیشینه‌ای که در مورد باغ‌سازی ایرانی گفته شد، باید ببینیم اکنون در کجا ایستاده‌ایم و آیا در باغ‌های شخصی و عمومی و پارک‌های امروزی‌مان اثری از آن همه محوربندی و زیبایی و دقت در انتخاب انواع درختان و توجه به مسائل آبیاری و همچنین بازی با نور و سایه وجود دارد یا آنکه ما صرفا با خطوط منحنی و اصول باغ‌سازی اروپایی پیمان بسته‌ایم و بی‌توجه به شرایط اقلیمی کشورمان، در باغ‌ها و پارک‌هایمان درخت کاج آرایش شده می‌نشانیم و کوشک‌هایی با گلخانه‌های شیشه‌ای و نمای سنگی سفید می‌سازیم و به‌جای محور آب که در باغ‌سازی ایرانی به حوضی در مقابل کوشک ختم می‌شود، از آبیاری دستی استفاده می‌کنیم. این عبارت را بسیار شنیده‌ایم که می‌گوید: "تقلید خوب بهتر از ابداع بد است". اگر نمی‌توانیم طرحی نو بسازیم، حداقل بر شانه‌های هنرمندان بزرگ ایران بایستیم و اصولی را که آنان به تدریج توسعه داده‌اند، کامل‌تر کنیم، شاید احساس آرامش، سکون و صفای باغ‌ها و پارک‌هایمان از دست نرود و بار دیگر صدای گوش‌نواز حرکت آب بر روی سنگ‌های سینه کبکی کف حوض‌ها و جوی‌های باغ‌های ایرانی، در پارک‌ها و باغ‌ها تکرار شود.

منبع: هنر باغسازی