بیرونى بین 38 سالگی به خوارزم بازگشت و مدتى را در دربار ابوالعباس مأمون ابن خوارزم بزیست. در زمان شورش خوارزم و لشکرکشى سلطان محمود غزنوى به خوارزم در آن‌جا بود و سلطان محمود او را در بهار 46سالگی‌اش به غزنه برد. بیرونى در لشکرکشى‌های محمود به هندوستان همراه او بود و در این سفرها با دانشمندان هندى آشنا شد و با آنان به گفت‌وگو نشست. زبان سانسکریت آموخت و اطلاعات لازم براى نگارش کتاب تحقیق ماللهند را فراهم کرد. او در 77سالگى در غزنه درگذشت.

پژوهش‌ها

ازجمله پژوهش‌هاى بیرونى مى‌توان به این‌ها اشاره کرد:

1. شرح‌شمار هندى.

2. مجموع گندم‌هایى که به تصاعد هندسى در خانه‌هاى شطرنج گذاشته شود.

3. تثلیث زاویه و دیگر مسأله‌هایى که با پرگار و ستاره حل نمى‌شود.

4. پایه‌ریزى روشى براى رسم‌کردن نقشه‌هاى جغرافیایى به نام قاعده تسطیح کره بر سطح مستوى.

5. پژوهش در جرم‌مخصوص (چگالى) و تعیین دقیق جرم‌مخصوص 18 سنگ گرانبها و فلز.

6. بیان علمى چاه‌هاى آرتزین بر اساس قانون ظرف‌هاى مرتبط.

7. پژوهش‌هایى در حساب سال و ماه قوم‌هاى گوناگون.

8. رصد ماه‌گرفت، خورگرفت، سیاره‌ها و ستارگان.

9. اندازه‌گیرى دقیق طول و عرض جغرافیایى چند شهر.

10 ساختن ابزارهاى اخترشناسى و چند ابزار علمى دیگر.

11. اندازه‌گیرى دقیق شعاع، قطر، محیط و مساحت زمین.

12. تعیین فاصله بسیارى از شهرهاى آباد زمان خود.

زمین‌شناسى ابوریحان بیرونی

- چگالى کانى‌ها: ابوریحان در کتاب الجماهر فى معرفه الجواهر به شرح فلزها و جواهرهاى قاره‌هاى آسیا، اروپا و آفریقا مى‌پردازد و ویژگى‌هاى فیزیکى ماند بو، رنگ، نرمى و زبرى حدود 300 نوع کانى و مواد دیگر را شرح مى‌دهد و نظریه‌ها و گفتارهاى دانشمندان یونانى و اسلامى را درباره آن‌ها بیان مى‌کند. او چگالى‌سنج دقیقى اختراع کرد و چگالى کانى‌هاى شناخته‌شده را اندازه‌گیرى کرد. اندازه‌گیرى‌هاى او با اندازه‌گیرى‌هاى امروزى، که با ابزارهاى پیشرفته انجام مى‌شود، چندان اختلاف ندارد.

- چاه‌هاى آرتزین. بیرونى در آثار الباقیه درباره‌ى فوران آب از برخى چشمه‌ها و چاه‌ها چنین مى‌گوید: "اما فوران چشمه‌ها و صعود آب به سمت بالا، علتش این است که خزانه‌ آن از خود چشمه‌ها بالاتر جاى دارد، مانند فوران معمولى، وگرنه آب هرگز به سوى بالا جز این که منبع آن بالاتر باشد، نخواهد رفت ... بسیارى از مردم که چون علت امرى طبیعى را ندانند، به‌همین اندازه کفایت مى‌کنند که بگویند الله اعلم، مطلبى را که ما گفته‌ایم انکار کرده‌اند و یکى از آنان با من به منازعه پرداخت ... البته ممکن است آب به قله کوه هم برود، به شرط آن که قله کوه از منبع و مخزن آب، پایین‌تر باشد."

- اندازه‌گیرى قطر و محیط زمین: در کتاب قانون مسعودى نوشته است: "در سرزمین هند، کوهى را مشرف بر صحراى هموارى یافتم که هموارى آن همسان هموارى سطح دریا بود. بر قله‌ آن محل برخورد ظاهرى آسمان با زمین، یعنى دایره افق را اندازه گرفتم که از خط مشرق و مغرب به اندازه اندکى کم‌تر از ثلث و ربع درجه، انحطاط داشت و من آن را 34 دقیقه محسوب داشتم. سپس ارتفاع کوه را از طریق رصدکردن قله آن از دو نقطه الحجر این قله، که بر یک امتداد بودند، اندازه گرفتم که مساوى ششصد و پنجاه و دو ذراع در آمد ... و چون حساب کردم، تقریبا 58 میل درآمد و از این‌جا به‌درستى اندازه‌گیرى منجمان مأمون اطمینان یافتم." او در پایان کتاب اسطرلاب، روش ریاضى به‌دست آوردن شعاع، محیط، مساحت و حجم کره‌ زمین را شرح داده است.

- پژوهش‌هاى دیگر: شرح گردش زمین به دور خودش؛ بیان اینکه دره سند را باید دریایى کهن دانست که با مواد رسوبى پر شده است.

منبع: ویکی‌پدیا