مسجد جامع یزد مسجدی تاریخی است با بیش از ۹۰۰ سال قدمت و از نظر معماری از سازه‌های مورد توجه مورخین و دانشمندان علوم معماری به‌شمارمی‌رود. این بنا در متون تاریخی با نام‌های مسجد جمعه شهرستان، مسجد جامع عتیق، مسجد جمعه قدیم «درده» و مسجد جامع نو ذکر شده است. معماری این بنا به سبک آذری است.

از نظر جغرافیایی؛ این مکان وسط شهر قدیم، داخل‌ حصار واقع شده بوده و در یزد کنونی در ضلع غربی‌ خیابان‌ امام خمینی، انتهای ‌خیابان مسجد جامع، محله دروازه شاهی‌ واقع است. ساختمان‌ اولیه مسجد جامع‌ کبیر یزد، قرن ششم‌ هجری‌ آغاز گردیده، بانی اولیه آن علاء‌الدوله کالنجار از دودمان آل بویه بوده و پس از ویرانی، در‌ سال ۷۲۴ سیدرکن‌الدین نظام‌الحسینی مسجد جامع کنونی را بنا نهاده است. مساحت‌ بنا ۹۸۰۰ متر و شامل یک ایوان بلند، گنبدخانه، دو شبستان تابستانه در طرفین آن، دو گرم‌خانه در ضلع شرقی و غربی و یک صحن بزرگ مستطیل‌شکل است. در تزئینات و نوع معماری مسجد جامع یزد از نمادهای شیعی، مانند شمسه‌های دوازده‎پر و ستاره استفاده بسیار شده است.

تاریخچه مسجد جامع یزد

بانی اولیه مسجد علاءالدوله کالنجار از دودمان آل بویه و حاکم یزد در زمان ملک‎شاه‌ سلجوقی‌ است. وی مردی مذهبی و باعقیده توصیف شده که در سال ۵۰۴ ه.ق. یزد آمد و در ۵۲۷ در این شهر وفات یافت. آثار ساختمانی او ویران شده است. پس از او‌ در‌ سال ۷۲۴ ه.ق. سیدرکن‌الدین نظام‌الحسینی در سمت قبله بنای علاءالدوله یا همان مسجد جامع عتیق، در زمینی وسیع مسجد جامع کنونی را با ساختمانی مجلل بنا کرد.

رکن‌الدین درحالی‌‎که‌ ساختمان‌ گنبد‌ و ایوان ناتمام بود در سال‌ ۷۳۲‌ ه.ق. درگذشت و پس از او شرف‌الدین علی یزدی، از مشاهیر یزد در دوره تیموری، بنابر وصیت‌ سیدرکن‌الدین گنبد و ایوان را به اتمام‌ رساند. پس از این نیز در زمان امیر تیمور‌ و در سال ۷۷۷‌ گنبد و ایوان کاشی‌کاری گردید. در زمان پسر امیر تیمور، خواجه جلال‌الدین‌ محمود‌ خوارزمی، کتیبه‌ای به خط نسخ به دست بهاء‌الدین‌ هزار‌ اسب که از خوش‎نویسان مشهور زمان خود بوده، سوره فتح را گرد گنبد و ایوان‌ افزود؛ این کتیبه‌ ناتمام ماند و در سال ۸۱۹ به دست شاه نظام کرمانی و در زمان شاهرخ‌ میرزا‌ اتمام یافت. در همین دوره به دستور شاه نظام، اسامی دوازده‌ امام بر کتیبه ایوان نقش‌ شد،‌ و القاب شاهرخ بر کتیبه سردر مدخل بزرگ با کاشی منقوش شد.

نمادهای شیعی

نقش‌های به‌کاررفته در تزئینات مسجد جامع یزد، نمادهایی هستند که به‌گونه‌ای با عقاید مذهب شیعه ارتباط دارد؛ این نگاره‌ها شامل نقوش شمسه و ستاره، نقش قندیل، نقوش محراب مانند، گچ‎بری‎‌های زنجیره‌‎ای و غیره است. شمسه و ستاره اکثریت نقوش به‎‌کاررفته در مسجد را تشکیل می‌دهند. بیشتر این نقوش، مانند ستاره پنج‎پر مفاهیم نام‌های حضرت محمد ص، حضرت علی ع و پنج تن آل عبا، امام حسین ع را دربردارند و یا مانند شمسه‌های دوازده‌پر به مفاهیم امامان شیعه، امام دوازدهم اشاره می‌کنند و یا هم‎چون شمسه‌های ۷۲ پر، یادآور وقایعی چون واقعه کربلا و روز عاشورا، ۷۲ تن، و شهادت حضرت علی ع، هستند.

این نقوش در مسجد جامع به نوعی تفکرات شیعی سازندگان و بانیان آن ‎را با توجه به استقرار یک حکومت مرکزی سنی مذهب در زمان ساخت بنا، نشان می‌دهند. برخی از این نقوش هندسی و اسلیمی، همچون شمسه‌های ۷۲‌پر سردر ورودی، شمسه‌های ایوان جنوبی و طرح‌های محراب‌مانند نقش‌شده بر ستون‌های تزئینی ورودی گنبدخانه، از نقوش شاخص به‌‌کاررفته در مسجد جامع یزد هستند که در بنای دیگری از این دوران و به این زیبایی و عظمت نمی‌توان یافت.

بلندترین مناره‌های جهان

مسجد جامع کبیر یزد یکی از شاهکارهای معماری و تاریخی جهان به‌شمارمی‌رود و به جرات می‌توان گفت دارای بلندترین مناره‌های جهان است. بنای این مسجد باعظمت، قرن‌هاست که از فراسوی تاریخ تمدن این سرزمین می‌درخشد. به‌نحوی که در کتب تاریخی یزد آمده است: "مسجد را بر جای آتشگاه ساسانی ساخته‌اند و سنگ بنای آن توسط علاء الدوله گرشاسب نهاده شده است". مسجد جامع قدیم در قرن ششم هجری قمری و به دستور گرشاسب از نوادگان "علاء الدوله کالنجار" ساخته شد و بنای اصلی مسجد کنونی از آثار "سید رکن الدین محمد قاضی" است.

دو مناره مسجد که ارتفاع تقریبی آن از کف تا نوک به بیش از 52 متر می‌رسد، دارای قطری در حدود هشت متر است، که در دوره صفوی به بنا افزوده شده، اما در سال 1313 هجری شمسی فروریخت و دوباره تجدید بنا شد. بلندای این مناره‌ها و اینکه کاشی‌کاری منحصربه‌فردی حتی در اوج مناره‌ها انجام شده، تعجب همگان را برمی‌انگیزد. زیرا این مناره‌ها هرچه به سمت بالا رفته، باریکتر شده و تنها یکی از آن‌ها دارای پلکان است. ازاین‌رو ظرافت کاشی‌کاری در این ارتفاع، به‌واقع، قابل تحسین است.

منبع: سیمرغ و مسجد جامع یزد